Psikolojide Etik İhlalleri
|
Şu anda Sitemizde!
Bu çalışma iki oturumdan oluşmaktadır. İlk oturumda önce etik ihlallerle ilgili performansa dayalı bir oyun sergilenmektedir. Bu oyun değerlendirilerek oyun içinde yapılan etik ihlalleri öğrencilerin görüp canlı olarak tespit etmesi amaçlanmıştır. Yapılan tespitler üzerinden tartışmaya açılarak tüm öğrencilerin aktif katılımı ve fikir alışverişi sağlanmıştır. Daha sonra üç adet vaka örneği üzerinden yapılan etik ihlalleri ve daha sonrasında neler yapılabileceği hakkında görüşler bildirilmiştir. Bir önceki oyunda olduğu gibi öğrencilerin aktif katılımı ile geniş çapta değerlendirilmiştir. İkinci oturumda ise etik kurallarının kimler tarafından ne şekilde belirlendiği hakkında bilgi verilmiştir. Etik kurallar ile çözümlenmesinde güçlük yaşanıldığını düşündüğümüz beş örnek vaka ile etik ihlallerinde yaşanan çıkmazlar yansıtılmaya çalışılmıştır. Bu vakalar üzerinden değerlendirmeler yaparak bu durumda kalan psikologların çözümüne ilişkin fikir edinmeleri sağlanmıştır. Son olarak ta Türk Psikologlar Derneğinin (TPD) bu gibi vakalarla karşılaştığında ne gibi işlem yaptığını daha önce TPD’nın uyguladığı işlemler araştırılarak sunulmuştur. Psikolojide Etik İlkeler ve İhlaller
Etik İhlallere Örnek Bir Oyun; (Bir önceki danışanın notlarını düzeltip masaya koyan psikolog söylenirken içeriye başka biri girer.) P: Ooo hoş geldin komşu, sabah karşılaşmıştık hayrola buraya neden geldin? D: Ya sorma canım çok sıkkın bir terapiye ihtiyacım var; aslında akşam size inecektim ama dayanamadım beni buraya rahatlat diye geldim. Bu sefer çok fenayım komşu bildiğin gibi değil beni artık hipnoz mu yaparsın ne yaparsan rahatlat. P: Dur bir dakika ya, bir anlayalım derdin ne, seni buraya getiren nedenler ne ? bunları öğrenelim de sonra düşünürüz hipnozu. D: Dün yine bizim kör olasıca ile kavga ettik P: O sesler sizden mi geliyordu çıkıp bakacaktım da zor tuttum kendimi. D: Yok ben anladım, bu adamla yapamıyorum, beni hiç anlamıyor. P: Hı hı anlıyorum. D: Dün yıl dönümümüzdü tutmuş bana gelirken sap gibi bir çiçek almış bir mücevher alır insan değerli bir şey alır … P: Sen ne diyorsun ya benim cimri kocam bile geçen yıl tek taş hem de 18 kırat pırlanta almıştı bana. ( Danışan ağlar..) P: Al şu mendili al. Senin için üzücü olmalı! D: Üzücü olmaz mı gündüzü zor ettim vallahi o kavga beni uyutmadı. P: Zor kardeş be senin işin dur ben sana uykun için şu bonibon gibi haplar vardı Trankobuskas, onlardan vereyim sinirlerin gevşesin diye de Xanax; bak o da titreme yaparsa bir diasem alırsın. D: Ya alayım da onu doktorlar yazmıyor muydu? P: Ne doktoru ya onlar da aynısını yazacaklar. Ben öğrendim onlardan ben bu işin kitabını bile yazarım. Sen şimdi doktorla falan uğraşma ben varken.. D: Tamam o zaman da nasıl kullanacağım, zehirlenip ölmeyeyim sonra? P: Aman canım ne olacak atarsın bir Xanax yetmezse bir de Cipralex alırsın. D: Tamam zaten yakınız bir şey olursa ben gelirim yanına. P: Gel gel komşu komşunun külüne muhtaç değil ki terapisine … başka bir isteğin var mı ? D: Yok ama acaba bizimkiyle de bir görüşsen mi, biraz hassas olsa beni biraz anlasa… P: Gelir mi ki? D: Bilmem bir söyleyeyim yine de evliliğimiz kurtulsun. P: Sor bak gelirse ikinizi beraber alırım aile terapisi yaparım ; bu da benim için ilk olur deneyim kazanırım. D: Oldu hem senin de işine yarasın değil mi. P: Sen dediğim gibi al ilaçları getir kocanı her şey yoluna girer. Bu arada çıkarken sağda sekreterim var ona uğra o seans ücreti konusunda sana bilgi verir. D: Ücret mi! Ha tabii ücret komşucuğum, ücret… Bu örnekte psikoloğun birçok etik ilkeyi ihlal ettiği görülmektedir. İlk olarak, bir önceki danışanının bilgilerini ortada bırakarak Türk Psikologlar Derneği’nin Etik Yönetmeliği’ne göre Sorumluluk İlkesi’nin Elde Edilen Bilgilerin Gizli Tutulması Zorunluluğu’nu ihlal etmiştir. Bununla ilgili etik kural şu şekildedir: “Kişi ve/veya kuruma ait her türlü bilgi, değerlendirme, görsel kayıt ya da yazılı metinler psikolog tarafından koruma altında tutulur.” (TPD, 2004). İkinci bir etik ihlal, psikoloğun komşusunu hasta olarak kabul etmesidir. Bu samimi ilişkiyle psikolog profesyonel ilişkiden tamamen uzak olmakla birlikte, Türk Psikologlar Derneği’nin Etik Yönetmeliği’ne göre Yararlı Olmak ve Zarar Vermemek İlkesi’nin Çoklu İlişkiler maddesini ihlal etmiştir. Bununla ilgili etik kural “Mesleki rolü gereği profesyonel bir ilişki içindeyken; psikoloğun, o kişi ile ek bir rolü üstlenmesi ya da o kişinin yakın ilişkide olduğu başka bir kişiyle ilişkiye girmesidir.” şeklindedir (TPD, 2004). Psikoloğun kendi eşiyle kıyaslama yaparak özel hayatını ifşa etmesi ve bu davranışıyla danışanın acısını pekiştirerek ona zarar vermesi bir başka etik ihlaldir. Türk Psikologlar Derneği’nin Etik Yönetmeliği’ndeki Yararlı Olmak ve Zarar Vermemek İlkesi’nin Zarar Vermekten Kaçınmak maddesinin ihlali söz konusudur. Buna göre “Psikolog, danışan kişi ya da kurumlara, araştırma katılımcılara, öğrencilere, süpervizyon alan kişilere ve deney hayvanlarına zarar verebilecek eylemlerden kaçınır.” (TPD,2004). Bir başka etik ihlali psikoloğun ilaç yazmasında ve daha önce denemediği bir yöntem olan aile terapisini kullanmayı önermesinde görebiliriz. Türk Psikologlar Derneği’nin Etik Yönetmeliği’ndeki Yetkinlik ve Yetkinliğin Sınırları İlkesi’ne göre “Psikolog, T.C. Psikologlar Meslek Yasası’nın ve Türk Psikologlar Derneği’nin koşullarına uygun yasal eğitimi alıp yetkinliğini elde eder ve sadece yetkinliğini elde ettiği alanda eğitimi, kişilik özellikleri, deneyimi ve becerileri çerçevesinde çalışır.” kuralı ihlal edilmiştir (TPD, 2004). Son olarak, psikoloğun bu kadar samimi ilişkiden sonra komşusundan ücret talep etmesi danışanını şaşırtmıştır. Bu da yine Türk Psikologlar Derneği’nin Etik Yönetmeliği’ndeki Dürüstlük İlkesi’nin Maddi Koşullar kuralının ihlalidir. Buna göre “Psikolog hizmet verdiği kişi ve kuruma çalışma öncesinde ya da başında çalışmanın maddi koşullarına ilişkin bilgi verir.” (TPD, 2004). Vaka Örneği- 1 “On dört yaşında bir genç erkek, artan biçimde depresifliği ve sosyal yönden içe kapandığı endişeleriyle bir psikoloğa gönderilmişti. Psikolog gencin yakınları ve ailesinin kısıtlamalarıyla karşılaştığını, gelişmekte olduğu ergen bağımsızlığı hissinin bu durumdan sekteye uğradığını tespit etmişti. Gençle birkaç ay çalıştıktan ve kendisinde ilerlemeler gözlemeye başladıktan sonra psikoloğa gencin ana-babasından telefonlar gelmeye başlamıştı. Gencin çok girişken davranmaya ve aile dışındaki kişilerle fazlaca ilgilenmeye başlamasından yakınıyorlardı. Terapinin oğullarını kendilerinden uzaklaştırdığını iddia ediyorlar, terapisti bu konuda suçluyorlardı. Bu durumu mesleki etik yönünden değerlendiriniz.” Bu tip durumların ortaya çıkış sebebi, sağlıksız da olsa kurulu olan aile içi dengenin, danışanın yardım alması sonucu bozulmasıdır. Aile üyeleri doğal olarak buna tepki gösterebilirler. Ancak psikoloğun yapması gereken, bütün aile üyelerini toplayıp bu konuda bilgilendirmektir (Koocher & Keith-Spiegel, 1998; akt. Dağ). Vaka Örneği- 2 “Bir belediye yönetimi kendi bünyelerinde işe alım sürecinde bazı görevlilerde ırkçı bir tutum bulunup bulunmadığını araştırması için eğitimde derecesi olan bir psikolog doktoru ücreti karşılığında tutmuştur. Psikoloğun çalışmalarının sonuçları, orada aktif bir şekilde ırk ayrımı yapıldığını ortaya koymuştur. Ancak, bu bulguyu öğrenen yönetim psikologdan bu bulguyu gizli tutmasını istemiş ve sonrasında da aylar geçmesine rağmen bu yasa dışı personel alım uygulamaları konusunda hiçbir şey yapmamıştır. Psikolog etiğe uygun davranmak adına bu durumda ne yapmalıdır?” Burada söz konusu belediye, müşteri olarak ele alınmalıdır. Müşteri, psikologdan test uygulamasını istemiş ve psikolog da bunu gerçekleştirmiştir. Verilerin sahibi olan belediye de toplanan bu verilerin gizli kalmasını istemiştir. Psikolog, istemediği bir sonuçla karşılaşmış da olsa gizliliği korumalıdır (Koocher & Keith-Spiegel, 1998; akt. Dağ). Ancak eğer psikolog birtakım kişilerin bu durumdan ciddi derecede zarar gördüğünü düşünüyorsa gizlilik ilkesi bozulabilir. Araştırma öncesinde psikoloğun bu konuları karşı tarafla açıkça konuşması, çıkabilecek sorunları önlemek için iyi bir yöntem olabilir. Vaka Örneği- 3 “İki yaşında manik depresif teşhisi konulan Rebecca Riley, dört yaşında aşırı doz ilaçtan öldü. Anne-baba kızı fazla ilaçla öldürmekten tutuklandı. Okuldaki hemşire, Rebecca Riley'in son aylarda çok zayıfladığını, 'oyuncak bebek' gibi göründüğünü söyledi. Anaokulu müdürü, kızın çok fazla titrediğini anlattı, bir eczacı Rebecca'nın annesinin kızının daha fazla ilaca ihtiyacı olduğuna dair bahanelerle ilaç almasından şikâyetçi oldu. Ama hiçbiri Rebecca'yı kurtarmaya yetmedi. İki yaşında manik depresif hastalığı teşhisi konulan Rebecca, 13 Aralık'ta, dört yaşındayken aşırı doz ilaç alımından hayatını kaybetti. Rebecca'nın anne-babası da küçük kızlarının sessiz olmasını sağlamak için ona fazla ilaç verip, ölümüne sebep olmakla suçlanıp tutuklandılar. Rebecca'nın ölümü ABD'de çocuk pskiyatrisi tartışmalarını alevlendirdi. 'Rebecca kadar küçük çocuklara akıl hastalığı teşhisi koyulabilir mi, o yaşta çocuğa yetişkinler için tavsiye edilen güçlü psikiyatrik ilaçlar verilebilir mi?' gibi soruların tartışılmaya başlanmasına neden oldu. Uzmanlar davranış problemi olan çocuklara ilaç vermenin 'en kolay yöntem olduğunu, en iyi tedavi olmadığını' söylüyor. Adli tıp uzmanına göre Rebecca'nın ölümüne Clonidine, Depakote ve öksürük şurubu karışımı yol açtı. Küçük kızda bulunan Clonidine dozu tek başına bile ölümcül seviyedeydi. Clonidine ve Depakote yetişkinler için öneriliyor, ancak doktorlar yasal olarak bu ilaçları, zihinsel problemleri olan gençlere verebiliyor. Rebecca'nın anne ve babası Michael ve Carolyn Riley, sadece doktorun talimatlarını uyguladıklarını iddia ediyor. Ancak Rebecca'nın öğretmenleri, okul hemşiresi, terapisti ve aileye yakın kaynaklar Rebecca'da manik depresif belirtileri görülmediğini, ailenin kızlarına yaramazlık yapmasını engellemek için bu ilaçlardan verdiğini, hatta dozunu artırdıklarını iddia ediyor. Rebecca'nın amcası ailenin, öldüğü gece bile küçük kıza Clonidine verdiğini söylüyor.” Burada akıl karıştıran bir konu, yazıda da bahsedildiği gibi, bu kadar küçük yaştaki bir çocuğa manik depresif tanısının konulmasıdır. Çünkü bu bozukluk en erken ergenlik döneminde, genellikle de erişkinliğin başlangıç döneminde başlayan bir bozukluktur (Oral, 2006). Bunun dışında yazıdan anlaşılan çocuğun psikiyatristi dışında bir de terapisti vardır. Söz konusu terapistin neler yaptığını bilmemekle birlikte yalnızca ne yapılabileceğinin üzerinde durulursa, tanının uygun olmadığını düşünen terapist önce doktorla, daha sonra aileyle görüşmeler yapabilir. Ayrıca yaramazlığı önlemek adına kullanılan ilacın yerine farklı teknikler de önerebilir. Etik Kullarımızı Kim Belirliyor ? Her ülkenin kendine özgü ulusal kuralları olabilir. Aynı değer veya konu, farklı başlıklar altında ele alınmış olabilir. Ama bir yönetmelik olabildiğince genel olmalı ve bu asla EFPA etik yönetmeliğiyle çelişmemelidir (Korkut, 2004). Bizim de mesleki etik kurallarımızı bu çerçevede Türk Psikologlar Derneği (TPD) hazırlar ve iki yılda bir yapılan EFPA-Dernek Başkanları Toplantısına ve dünya çapında yapılan etik konulu sempozyumlara katılarak güncelliğini korur. Hacettepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü sitesinde Prof. Dr. İhsan Dağ’ın ‘’Ethics in Psychology: Professional Standards and Cases. 2nd edition. ‘’ adlı kitaptan yaptığı vaka çevirilerinden yararlanarak çözümlenmesinde güçlük yaşanıldığını düşündüğümüz beş örnek vaka ile etik ihlallerinde yaşanan çıkmazlar yansıtılmaya çalışılmıştır. Vaka Örnekleri; 1) Bir psikolog yapmış olduğu terapi süresi içinde ilginç bir olayla karşılar. Danışanın maddi sıkıntılarından dolayı kendisine terapi ücretini evinin beyaz eşyasını değiştirerek karşılayıp karşılayamayacağını sormuştur? Psikolog bu durumda ne yapmalıdır? Bu durumda psikolog terapiyi sonlandırmalıdır. Çünkü eğer danışanın talebini kabul ederse çoklu ilişkiye girmiş olur ve buda etik ilkelere aykırıdır. 2) Bir adam korkuları nedeniyle gittiği psikoloğun kendisine “pantolonunu ve iç çamaşırını indirip arkasını dönmesini” söylediğini, bunu yaptığında da, hiç uyarmadan başparmağını anüsüne soktuğunu ve “artık bir daha hiç korkmayacağını” söylediğini, “kendisini korkularından kurtardığını” ifade ettiğini, bu olaydan kimselere bahsedemediğini, ta ki 8 yıl sonra gittiği bir başka psikoloğa bu olaydan bahsedebildiğini ve böyle bir tekniğin korkuyu nasıl tedavi ettiğini sorduğu zaman böyle bir teknik bulunmadığını öğrendiğini belirterek Etik Kurula şikayette bulunmuştur. Bu durumda Etik Kurul ne yapmalıdır? (Dağ, ) Etik Süreç Yönetmeliği şikayetlerin 5 yıl geçmeden yapılmasını öngörmektedir. Ama bu kural bazı durumlarda uygulanmayabilir ki Etik Kurul bu davada 5 yıl kısıtlamasını uygulamama kararı alarak davayı açmıştır. 3) Bir hapishanede davranış düzeltme (correction) konusunda görevli psikolog yeni bir mahkumun bireysel seansında verdiği bir sırla karşılaşmıştır. Buna göre yakında bir firar girişimi olacaktır ve rehineler alınması da planlanmıştır. Bunu söyledikten sonra mahkum bu bilgiyi kimseye vermemesini rica etmiş ve “eğer diğerleri bu bilginin benden çıktığını duyarlarsa ve işleri bozulursa beni yaşatmazlar” demiştir. Bu durumda psikolog ne yapmalıdır? Psikolog işe ilk başladığında kuruma, ve mahkumlarla uygulama yaparken de mahkumlara kendi rolünün sınırlarını ve ilişkinin doğasını açıkça anlatmalıydı. Örneğin her gizli bilgiye saygı duyup duyamayacağını en baştan ifade etmeliydi. Psikolog mesleki sorumluluk ile iş ortamının talepleri arasında kendini kuşatılmış durumda bulmamalı ve bunun için önceden gerekli tedbirleri almalıdır. Bir profesyonel ilişkinin parametrelerini ve sınırlılıklarını işin başında her iki taraf da (psikolog ve işveren) kabul ederek işe başlamalıdır. 4) Ahmet’in okul rehber öğretmeni kendisinin okul arkadaşlarıyla olan uyum sorunu yüzünden Ahmet’in zeka seviyesinin ne düzeyde olduğunu öğrenebilmek için ailesine tavsiye de bulunmuştur. Yeğenine zeka testi uygulandığını duyan psikolog testi uygulayan meslektaşının yanına gidip Ahmet’in test sonuçları hakkında ayrıntılı bilgi almak istemiştir. Testi uygulayan psikolog bu durumda ne yapmalıdır? Testi uygulayan psikolog normal şartlarda test hakkında ayrıntılı bilgi ile danışanın yakınlarını bilgilendirmesi etik ihlalidir. Fakat danışanın yakını psikolog olması ve danışana yardımcı olma özelliği olması nedeniyle test hakkında ayrıntılı bilgi vermesi etik ihlali çerçevesinde değerlendirilmemelidir. 5) Klinik yüksek lisans programına başvuran öğrenciye mülakat sırasında daha önce yaşamış olduğu patolojik bir rahatsızlığın olup olmadığı ve bu yönelik belli bir tedavi sürecinden geçip geçmediği sorulmuş ve mülakat sonucunda yüksek lisans programına kabul edilemediğini öğrenmiştir. Öğrencinin maruz kaldığı bu durumu etik açıdan değerlendiriniz. Psikolog öğrencileri,eğitim ve süpervizyon alanları, yazılı yada sözlü olarak cinsel geçmişleri, travma ve taciz geçmişleri, almış oldukları psikolojik tedaviler, yakın ilişkileri ve politik tercihlerine ilişkin kişisel bilgi vermeye zorunlu tutmaz. Türkiye çapında TPD’nin işlerliğini merak ederek bulunduğumuz şehirde etik ihlal açısından yapılan işlemleri araştırdık ve 4 etik ihlaliyle ilgili yazılan uyarı mektuplarının olduğunu öğrendik. Bunlardan ikisi psikolog unvanını almadan alanda çalışmaya başlayan iki kişi için yazılmışken, üçüncüsü psikoloji biliminin bilimsel olarak kabul edemeyeceği türden tedavi (Taşlarla tedavi, alternatif tedavi teknikleri vb.) teknikleri kullanan bir kişi ve dördüncüsü ise reçete yazan biri için yazılmıştır. Hazırlayan Psk. Ayhan ALTAŞ Kaynakça
Koocher, G.P. & Keith-Spiegel, P. (1998). Ethics in Psychology: Professional Standards and Cases. ( Çeviren: Dağ, İ. ) 2nd edition. New York: Oxford. http://yunus.hacettepe.edu.tr/~ihsandag/index_files/Page752.htm, Erişim: 09.04.2007 Oral, T. (2006), İki Uçlu (Bipolar) Bozukluğun Tedavisi ve Yönetimi Hastalar İçin Kılavuz Radikal Gazetesi (2007), Ölümüne Tedavi, http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=216553, Erişim: 10.04.2007 Türk Psikologlar Derneği Etik Yönetmeliği (2004)
|
||||||
|
Kütüphanemizden İlginizi çekebilecek
diğer bazı makaleler:
|
||||||
|
|
