Çeşitli Psikolojik Bozukluklar ve Tanı Değerlendirmeleri
Özet
Bu yazı, çeşitli psikolojik bozuklukları ve tedavi süreçlerini ele alan dört farklı vaka örneği sunmaktadır. İlk vaka, Hastalık Kaygısı Bozukluğu olan Cansu Aktaş'ı konu almaktadır. Cansu, bir sağlık problemi olmadığı halde aşırı kaygı yaşamaktadır ve sürekli doktor ziyaretleri yapmaktadır. İkinci vaka, Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu olan Elif Gülöğlu'nu anlatmaktadır. Elif, farklı kişilikler arasında geçiş yapmaktadır ve geçmişte yaşadığı travmalar bu durumu tetiklemiştir. Üçüncü vaka, Ayrılma Kaygısı Bozukluğu yaşayan Buse Çelikçioglu’nu ele almaktadır. Buse, babasının ölümünden sonra annesinden ayrılma korkusu yaşamaktadır ve okula gitmemektedir. Son olarak, Obsesif Kompulsif Bozukluk tanısı konmuş Şermin Eroğlu'nun vakasında, sürekli kirlenme korkusu ve el yıkama davranışları ön plana çıkmaktadır. Akut Stres Bozukluğu yaşayan Kasım Büyükel, travmatik bir araba kazası sonrası stres, korku ve uyku problemleri yaşamaktadır.
Her vaka, bozukluğun özelliklerini, semptomlarını ve bu semptomların yaşamı nasıl etkilediğini gösterirken, aynı zamanda kişilerin tedavi sürecinde karşılaştıkları zorlukları da yansıtmaktadır. Psikolojik bozuklukların tedavisi, her bireyin özel durumuna göre şekillenmeli ve tedavi süreçlerinde psikoterapi ve gerektiğinde ilaç tedavisi gibi yaklaşımlar kullanılmalıdır.
Anahtar Kelimeler: Hastalık Kaygısı Bozukluğu, Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu, Ayrılma Kaygısı Bozukluğu, Obsesif Kompulsif Bozukluk, Akut Stres Bozukluğu.
HASTALIK KAYGISI BOZUKLUĞU
CANSU AKTAŞ
Klinisyen, Cansu ile görüşmeye başladığında yıllardır birçok hastalık için doktor doktor gezdiğini öğrenmişti. Cansu klinisyene bir dosya uzattı. Klinisyen dosyayı incelediğinde Cansu’nun kardiyoloji, üroloji ve iç hastalıkları gibi birçok doktora muayene olduğunu ve gittiği her bölümden yapılan tahlil ve tetkikler sonucu önemli bir sağlık probleminin olmadığı durumu görünüyordu. Cansu, 27 yaşında, babası ve bir erkek, bir kız kardeşi ile birlikte yaşıyordu. Üniversiteden mezun olduktan sonra eve dönmüş işe girdikten bir süre sonra annesini kaybetmişti. Annesinde yüksek tansiyon ve şeker hastalığı vardı. Annesi günde iki paket sigara tüketen biriydi.
Annesinden bahsederken “Öldü işte, kendisine hiç bakmadı. Yaptığı tek şey çok çok sigara içmekti. Yediğine içtiğine hiç dikkat etmiyordu. Sonuç ne oldu? Öldü .” dedi.
Cansu gittiği doktorlar ve şüphelendiği hastalıklar ile ilgili klinisyene bilgi verdiğinde “hiçbir doktor bir hastalık bulamadı” dedi.
Herhangi bir sağlık problemiyle ilgili bir belirti göstermiyordu. Ancak arada sırada kalp çarpıntısı hissettiğini söylüyor, korktuğunu ifade ediyordu. Televizyonda ve internette izlediği ve gördüğü hastalık haberleri onu ürkütüyordu. Sağlıkla ilgili haberleri uzun uzadıya izliyordu. Bu haberleri izlediğinde hemen doktora gidiyordu.
Sonunda Cansu bu durumun psikolojik olabileceğini düşünerek klinisyene başvurmuştu.
Cansu Aktaş’ın Değerlendirilmesi
Doktorlar tarafından sağlık problemi olmadığına dair birçok defa garanti verilmesine rağmen abartılı bir şekilde kaygı yaşıyordu (kriter A). Bu durum için abartılı kaygısı düşük düzeyde alarm eşiği vardı. Televizyonda izlediği bir haber bile onu doktora götürmeye yetiyordu (C). Hastalık semptomları neredeyse yok gibiydi. Sağlık ile ilgili haberleri televizyondan izlemek ve internetten araştırmak için oldukça zaman harcıyordu (D). Bu durum, iki yıldır sürüyordu (E). Klinisyen yaptığı inceleme ve değerlendirmede fiziksel hastalıklar ile ilgili tüm bozuklukları elemiştir. Klinisyen Cansu’da ayrıca OKB, YKB ve panik bozukluğu semptomlarını elemiştir. Ayrıca depresyon semptomlarını da elemiştir.
Cansu Aktaş’ın Tanısı: Hastalık kaygısı bozukluğu, bakım arayan tür.
DİSOSYATİF KİMLİK BOZUKLUĞU
Elif GÜLOĞLU
Elif, klinik psikoloğa ilk geldiğinde hafızasını kaybettiği şikâyeti ile geldiğini söylemişti.22 yaşında olmasına rağmen sık sık uzun süren unutkanlık yaşıyordu ve Alzheimer olabileceğinden de şüphelenmişti. Son iki yıldır kendisinde fark ettiği bu unutkanlık dönemleri onu ciddi bir biçimde endişelendirmişti.
Elif annesi ve babası ile birlikte yaşıyordu. Daha önceleri ağabeyi de aynı evde yaşıyordu ama bir yıl önce evlenip evden ayrılmıştı.
Elif zamanının çoğunu evde geçiriyor, yaşına göre daha eski nostalji şarkıları dinliyordu. Günün uzun sayılabilecek bir kısmında derin düşüncelere dalıyor ama sonrasında kafa karışıklığı ile düşünmekten vazgeçiyordu.
Elif, ailesi gibi inançları fazla yoğun olmayan bir kadındı ama son günlerde odasındaki dolapta kıyafetleri arasında başörtüsü ve daha kapalı giyimde kullanılan kıyafetler olduğunu da fark etmişti.
Elifin annesinden alınan bilgiye göre elif son birkaç aydır arada başını örtüyor, kapalı kıyafetler giyiyor, tavırları değişiyor ve bu durum iki üç gün sürdükten sonra tekrar eski durumuna dönüyordu.
Elif ikinci görüşmede aslında lise yılları hakkında pek bir şey hatırlamadığını ve hatta lise birinci sınıfı nedense hiç hatırlamadığını söylemişti. Bildiği bir hastalığı yoktu ve bir iki defa hariç hiç alkol bile kullanmıyordu.
“Annem zar zor bitirebildin sen liseyi demişti !”
Elif bir sonraki görüşmeye geldiğinde oldukça farklı biriydi. Saçlarını bir başörtüsü ile örtmüş ve daha kapalı giyinmiş ve utangaç bir tavır takınmıştı.
Koltuğuna otururken çekingen bir tavır ile “lütfen Emine deyin bana” dedi.
Hiç ses çıkarmadan oturuyordu. Klinisyen; “geçen hafta nasıl geçti, unutkanlık durumu oldu mu” diye sordu.
“Normalde ben bir şey unutmam, her şeyi hatırlarım ben. Unutkan olan O, Elif yani” dedi gülümseyerek.
Emine dediği kişi, kendisinden ayrı gördüğü Elif’ti. Emine Elif’in aksine daha utangaç, sorunca konuşan ve gözleri sürekli aşağıda olan ama görüntüsünde mutlu ve kaygısız bir hal vardı.
“Biliyorum size geldiğini Elif’in, ama kesin anlatamamıştır size olan biteni. Hatırlayamadı değil mi? Ama ben her şeyi biliyorum.”
“Aslında kötü biri değil ama garip biri, hatta bence hiç uygun olmayan şeylerde yaptı.”
Emine’nin ortaya çıkışı son dönemlerde daha çok artmıştı. Özellikle Elif odasında uzun süreli düşüncelere daldıktan sonraki günlerde bu durum ortaya çıkıyordu ama bu durumun ilk ortaya çıktığı zaman dilimi ağabeyinin evlenip evden ayrıldığı dönem sonrasına rastlamıştı. Ağabeyi ile iyi geçindiği söylenemezdi ve sık sık kavga ettiklerini söylemişti bir defasında. Ama son zamanlarda Emine’nin kontrolü ele geçirmesi sıklaşmıştı.
“Aslında Elif iyi biri onun için endişeleniyorum sanki hep ben olsam onun içinde daha iyi olacak” diyerek kontrolün kendisinde olması gerektiğini söylüyordu.
Lise birde iken onun bir gün evde kimse yokken abisi tarafından taciz edildiğini, daha sonraki birkaç zamanda daha kötü şeyler olduğunu anlattı.
Bu aslında ağabeyi tarafından tacize uğramış bir kız çocuğunun durumuydu ve bu durumu kimseye söyleyememişti. Ağabeyinin evlenip evden gitmesi ile bu yaşadığı durum daha belirgin ortaya çıkmaya başlamıştı.
“Yıllardır bu durumu bilen tek kişi benim aslında. Biraz garip bir kız olmasını buna bağlıyorum. Dediğim gibi kontrol hep bende olsa daha iyi olacak gibi.”
Elif’in GÜLOĞLU’ nun Değerlendirilmesi
Elif’in iki farklı kişiliği DKB’nin tipik (Kriter A) özelliğidir. Biri çok sosyal olamayan ve inançları çok güçlü olmayan, kaygılı, endişeli ve mutsuz bir tip, diğeri inançları olan, mutlu hatta kıyafet ve giyim seçimi diğerine göre tam zıt bir kişiliktir. Emine’nin kontrolü aldığı dönemler Elif için bilinmezdi ve epizodları amnezi olarak yaşıyordu. Unutkanlığı normalden çok fazlaydı (B) ve bu durum Elif’i klinisyene getirecek kadar sıkıntı vericiydi.(C) Tıbbi olarak değerlendirildiğinde İlaç kullanmadığı, ciddi bir hastalığı olmadığı, alkol ve madde kullanmadığı ve bunlardan kaynaklanan bir bilinç kaybının olmadığı görülmüştür. Elifin geçmişine bakıldığında hasta rolü yapması ve bundan bir çıkar edinmeye çalışması ile ilgili bir durumda yoktu.
Elif’in GÜLOĞLU’ nun tanısı: Disosiyatif Kimlik Bozukluğu
KAYGI BOZUKLUĞU
Ayrılma Kaygısı Bozukluğu
BUSE ÇELİKÇİOĞLU
Buse, on yaşında okula giden bir çocuktu. Değerlendirme için klinisyene getirildiğinde annesinin işe başlamasından sonra yalnız kalmak istemediğini belirtmiş ve “okula gitmek istemiyorum anneme bir şeyler olacak, çok korkuyorum” diyordu.
Bu tepkileri ilk defasında dört ay önce annesi işe ilk başvuru yaptığı zaman ortaya çıkmaya başlamış ve yalnız kalmak istemediğini annesine söylemişti. Son altı haftadır okula devam etmediği, annesinin okula götürdüğü zamanlarda da annesinin sınıftan ayrılmasını istemediğini söylüyordu.
Anneme kötü bir şey olacağından korkuyorum ve güvenliği için yanımda kalmasını istiyorum diyordu.
Busenin babası sekiz ay önce iş yerinde bir iş kazası geçirerek yaralanmış ve sonrasında hastanede tedavi altındayken ölmüştü.
Buse son altı hafta okula gitmemiş annesi ile birlikte annesinin iş yerine gitmişti. Bu süre zarfında okulu tamamen aksatmış ve öğretmenin gönderdiği ödevleri yapmada da sıkıntı çekiyordu.
Buse klinisyene annem yanımda olmadığı zaman ona bir şey olacak diye korkuyorum, bir daha onu göremeyeceğimi düşünüyorum babam gibi öleceği aklıma geliyor.
Buse Çelikçioğlu’nun değerlendirmesi
Buse annesi işe başladığından beri annesine bir zarar geleceğinden endişeleniyor ve annesinden ayrıldığı zamanlarda ciddi boyutlarda sıkıntı yaşıyordu. Özellikle son altı haftadır annesinden uzakta başka bir yerde kalamıyordu. Bir defasında annesi onu okula bırakıp gittiğinde kusmuştu. Busenin sağlık durumu incelendiğinde başka bir hastalık belirtisi yoktu. Buse annesinden ayrı kalırsa ona zarar geleceği konusuna dayanamıyordu. Annesinin işe başlaması onu derinden etkilemişti. Busenin genel değerlendirilmesinde açık bir biçimde AKB semptomları gösterdiği belliydi.
Buse Çelikçioğlu’nun tanısı: Ayrılma kaygısı bozukluğu
OBSESİF KOMPULSİF BOZUKLUK
ŞERMİN EROĞLU
Şermin, klinisyene geldiğinde ellerinin üstü yıkanmaktan ve temizlenmekten çatlamıştı ve elinde bir ıslak mendil ellerini temizliyordu. Klinisyenin gösterdiği koltuğa oturmadan önce koltuğa bakıp endişeli bir biçimde koltuğun uç kenarına oturdu. Çantasını bırakacağı yandaki sehpanın üstünü iyice temizledikten sonra çantasını sehpanın üstüne koydu. Elindeki ıslak mendili çantasından çıkardığı kilitli poşete koyduktan sonra yeni bir ıslak mendili çıkartıp ellerini temizlemeye devam etti. Şermin, kirlenme ile ilgili tekrarlayan düşüncelerini bastırmaya çalıştığını ama başaramadığını klinisyene söyledi. Bu sebeple sürekli elinde ıslak mendille ellerini temizliyordu ve her fırsat bulduğunda ellerini sık sık yıkıyordu. Kirlenme düşüncesinin çok mantıksız olduğunu bildiğini ve el temizleme ve yıkama davranışının abartılı olduğunun farkındaydı. Bu durum gün içinde uzun zaman devam ediyor ve sosyal hayatını etkiliyor kendisinde ciddi boyutta sıkıntılar yaratıyordu.
“Biliyorum size garip gelebilir, öğretmen olduğum halde bu işi abarttığımı biliyorum ellerimi yıkamadığım zaman ya da silmediğim zamanlarda hissettiğim baskı arttıkça artıyor ve sonunda elimi ya ıslak mendille temizliyorum ya da yıkıyorum. Ellerimi yıkadıktan sonra kirlenme düşüncesi kaygısından bir süreliğine kurtuluyorum.”
Şermin Eroğlu’nun Değerlendirilmesi
Bu duruma sebep olan başka bir ruhsal hastalığı da yoktu. Klinisyen yaptığı görüşmede hastanın herhangi bir kaygı odağının olmadığını değerlendiriyordu. Kullandığı herhangi bir madde yoktu ve alkol de kullanmıyordu. Bazı OKB’si olan hastalar gibi herhangi bir tiki olmadığı da görünüyordu.
Hasta, semptomları ile ilgili endişeli hissetse de depresif bir durumu olduğunu düşünmüyordu. Hastanın uykusu ve iştahı normaldi. İntihar düşüncesi yoktu.
Şermin’in obsesyonu ve kompulsiyonları (kriter A) OKB kriterlerini kolayca karşılıyordu. Yaptığı şeyin mantıksız olduğunu ve kirlenme ile ilgili düşüncelerini bastırmaya çalışıyordu. Bu düşüncelerden ellerini ıslak mendille temizleme ya da yıkayarak kurtulmak zorunda olduğunu hissediyordu. Bu el yıkamasının abartılı olduğunu da biliyordu. Semptomları gün içinde sosyal hayatını etkiliyor ve ona sıkıntı yaşatıyordu.
Şermin Eroğlu’nun Tanısı: Obsesif kompulsif bozukluk, iç görüsü iyi olan.
TRAVMA VE STRES İLE İLİŞKİLİ BOZUKLUKLAR
Akut Stres Bozukluğu
KASIM BÜYÜKEL
Kasım, klinisyenin odasında eşiyle birlikte oturuyordu. Klinisyen onlara kim için geldiklerini sorduğunda Kasım başını aşağıya eğdi. Eşi kocası için geldiklerini söyledi. Kasım arada sırada sağa sola bakıp odayı inceliyordu. Sık sık da kapı tarafına bakıyordu. Kasımın eşi eşim bir hafta öncesine kadar tamamen normaldi. Daha önce hiçbir problemi yoktu. Sonra birden bire çok değişti. Sanki tamamen darmadağın oldu. Kasımın eşi bunları anlatırken kasım daha çok endişelenmiş bir tavır sergiliyordu. Sağa sola bakınıp duruyordu. Sonra bir ara bakışları birkaç dakikalığına kapıya odaklanmış şekilde donmuş gibiydi. Kasımın eşi “Canım kusura bakma ama biliyorum olayı hatırladın, bunları klinisyene anlatmak zorundayız.” dedi.
Kasım on gün önce arabasıyla işten eve gelirken yanından geçen bir aracın karşıdan gelen bir araç ile kafa kafaya çarpıştığına şahit olmuş ve karşıdaki arabadan kendi arabasının motor kaputu üstüne kanlar içinde birinin düştüğünü görmüş ve ani bir refleksle frene basıp durmuştu. Sonrasında bir süreliğine arabasında kaldıktan sonra arabasından inip motor kaputunun üstündeki kanlar içindeki kişiye bakakalmıştı. Ne yapacağını bilemez durumdaydı. Ambulans sesleri ve polis sirenleri ile biraz kendine gelebilmişti.
“Olay çok kötüydü, çok korkunçtu.” Kasım konuşmaya böyle başlamıştı. Sesi titriyordu. Aradan on gün geçmesine rağmen kasım hala normale dönmemişti. Ne zaman konuşmaya başlasa dikkati çabucak dağılıyor, sesi kısılıyordu. İşe gittiğinde işine odaklanamıyordu. Uykuya dalmakta zorluk çekiyor, uyuduğunda da bir rüyadan sıçrayarak uyanıyordu. Kasım eşine baktığında bile sanki ona bakmıyormuş gibi görünüyordu.
Kasım Büyükel’in Değerlendirilmesi
Kasım, korkunç bir kazaya tanık olmuş, kaza sonrası son on gündür kaygılı davranışlar sergiliyordu. Yaşadığı olay, tanık olduğu araba kazasıydı. Bir şaşkınlık durumu vardı, duygusal olarak tepkileri azalmıştı ve kaza sırasında olanların bir kısmını hatırlamıyordu. Uyku durumuna zor geçiyordu. Uyuyabildiği zamanlarda korkunç rüyalar görüyordu. Aynı zamanda arabasını kullanma konusunda sıkıntılar yaşıyor son bir haftadır eşi araçla onu işe bırakıyordu. Küçücük bir seste kolayca irkiliyor ve sürekli tetikteymiş gibi duruyordu. Odaklanma güçlüğü yaşıyordu. Başladığı konuşmayı sürdürmekte zorlanıyordu.
Olay öncesine kadar Kasımın herhangi bir rahatsızlığı olmamıştı. Madde ve alkol kullanım bozukluğu yoktu. Görülen semptomlar tanık olduğu kaza sonrası ortaya çıkmıştı.
Kasım, akut stres bozukluğu için sıralanan semptomların çoğunu gösteriyordu. On gün öncesine kadar hiçbir sağlık problemi yokken iş yerindeki işlerini yapamaz hale gelmişti.
Kasım Büyükel’in Tanısı: Akut stres bozukluğu
Sonuç
Bu vaka örnekleri, psikolojik bozuklukların her yaşta ve farklı yaşam koşullarında nasıl kendini gösterebileceğini ortaya koymaktadır. Cansu'nun sağlık kaygıları, Elif'in kimlik değişiklikleri, Buse'nin ayrılma kaygısı ve Şermin'in obsesyonları, bireylerin zihinlerinde ve günlük yaşamlarında ciddi sıkıntılara yol açmaktadır. Kasım'ın yaşadığı akut stres de, travmaların kişiyi nasıl etkileyebileceğini ve duygusal yanıtların zamanla nasıl şekilleneceğini göstermektedir.
Psikolojik bozuklukların tanısı, her bir bireyin yaşadığı semptomlara dayalı olarak ayrıntılı bir değerlendirme gerektirir. Ayrıca, tedavi süreci kişiye özel olmalıdır. Çoğu zaman psikoterapi ve bilişsel-davranışçı terapiler bu tür bozuklukların yönetilmesinde etkili olabilir. Bununla birlikte, bazı vakalarda ilaç tedavisi de gerekebilir. Bu vakalar, psikolojik sorunların hayatı ne kadar derinden etkileyebileceğini ve bu sorunlarla başa çıkma yöntemlerinin bireyselleştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Kaynakça
1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). American Psychiatric Publishing.
2. Abramowitz, J. S., & Jacoby, R. J. (2015). Obsessive-Compulsive Disorder: Subtypes and Spectrum Conditions. Springer.
3. Harvey, A. G., & Bryant, R. A. (2019). Acute Stress Disorder and Posttraumatic Stress Disorder: A Handbook for Professionals. Wiley-Blackwell.
4. Nolen-Hoeksema, S. (2014). Emotion Regulation and Psychopathology: A Cognitive-Behavioral Perspective. Springer.
5. Marks, M. R., & Franken, I. H. A. (2017). Psychological Disorders: A Brief Introduction to the DSM-5. Pearson.
6. Glickman, M. E. (2017). The Anxiety Disorders: Diagnostic and Treatment Approaches. Elsevier.
7. Barlow, D. H. (2014). Anxiety and Its Disorders: The Nature and Treatment of Anxiety and Panic. Guilford Press.
8. Van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Penguin Books.
9. Keane, T. M., & Barlow, D. H. (2019). Posttraumatic Stress Disorder: A Cognitive Behavioral Approach to Assessment and Treatment. Springer.
10. Millon, T., & Grossman, S. (2015). Personality Disorders in Modern Life. Wiley.
Bu yazı, çeşitli psikolojik bozuklukları ve tedavi süreçlerini ele alan dört farklı vaka örneği sunmaktadır. İlk vaka, Hastalık Kaygısı Bozukluğu olan Cansu Aktaş'ı konu almaktadır. Cansu, bir sağlık problemi olmadığı halde aşırı kaygı yaşamaktadır ve sürekli doktor ziyaretleri yapmaktadır. İkinci vaka, Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu olan Elif Gülöğlu'nu anlatmaktadır. Elif, farklı kişilikler arasında geçiş yapmaktadır ve geçmişte yaşadığı travmalar bu durumu tetiklemiştir. Üçüncü vaka, Ayrılma Kaygısı Bozukluğu yaşayan Buse Çelikçioglu’nu ele almaktadır. Buse, babasının ölümünden sonra annesinden ayrılma korkusu yaşamaktadır ve okula gitmemektedir. Son olarak, Obsesif Kompulsif Bozukluk tanısı konmuş Şermin Eroğlu'nun vakasında, sürekli kirlenme korkusu ve el yıkama davranışları ön plana çıkmaktadır. Akut Stres Bozukluğu yaşayan Kasım Büyükel, travmatik bir araba kazası sonrası stres, korku ve uyku problemleri yaşamaktadır.
Her vaka, bozukluğun özelliklerini, semptomlarını ve bu semptomların yaşamı nasıl etkilediğini gösterirken, aynı zamanda kişilerin tedavi sürecinde karşılaştıkları zorlukları da yansıtmaktadır. Psikolojik bozuklukların tedavisi, her bireyin özel durumuna göre şekillenmeli ve tedavi süreçlerinde psikoterapi ve gerektiğinde ilaç tedavisi gibi yaklaşımlar kullanılmalıdır.
Anahtar Kelimeler: Hastalık Kaygısı Bozukluğu, Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu, Ayrılma Kaygısı Bozukluğu, Obsesif Kompulsif Bozukluk, Akut Stres Bozukluğu.
HASTALIK KAYGISI BOZUKLUĞU
CANSU AKTAŞ
Klinisyen, Cansu ile görüşmeye başladığında yıllardır birçok hastalık için doktor doktor gezdiğini öğrenmişti. Cansu klinisyene bir dosya uzattı. Klinisyen dosyayı incelediğinde Cansu’nun kardiyoloji, üroloji ve iç hastalıkları gibi birçok doktora muayene olduğunu ve gittiği her bölümden yapılan tahlil ve tetkikler sonucu önemli bir sağlık probleminin olmadığı durumu görünüyordu. Cansu, 27 yaşında, babası ve bir erkek, bir kız kardeşi ile birlikte yaşıyordu. Üniversiteden mezun olduktan sonra eve dönmüş işe girdikten bir süre sonra annesini kaybetmişti. Annesinde yüksek tansiyon ve şeker hastalığı vardı. Annesi günde iki paket sigara tüketen biriydi.
Annesinden bahsederken “Öldü işte, kendisine hiç bakmadı. Yaptığı tek şey çok çok sigara içmekti. Yediğine içtiğine hiç dikkat etmiyordu. Sonuç ne oldu? Öldü .” dedi.
Cansu gittiği doktorlar ve şüphelendiği hastalıklar ile ilgili klinisyene bilgi verdiğinde “hiçbir doktor bir hastalık bulamadı” dedi.
Herhangi bir sağlık problemiyle ilgili bir belirti göstermiyordu. Ancak arada sırada kalp çarpıntısı hissettiğini söylüyor, korktuğunu ifade ediyordu. Televizyonda ve internette izlediği ve gördüğü hastalık haberleri onu ürkütüyordu. Sağlıkla ilgili haberleri uzun uzadıya izliyordu. Bu haberleri izlediğinde hemen doktora gidiyordu.
Sonunda Cansu bu durumun psikolojik olabileceğini düşünerek klinisyene başvurmuştu.
Cansu Aktaş’ın Değerlendirilmesi
Doktorlar tarafından sağlık problemi olmadığına dair birçok defa garanti verilmesine rağmen abartılı bir şekilde kaygı yaşıyordu (kriter A). Bu durum için abartılı kaygısı düşük düzeyde alarm eşiği vardı. Televizyonda izlediği bir haber bile onu doktora götürmeye yetiyordu (C). Hastalık semptomları neredeyse yok gibiydi. Sağlık ile ilgili haberleri televizyondan izlemek ve internetten araştırmak için oldukça zaman harcıyordu (D). Bu durum, iki yıldır sürüyordu (E). Klinisyen yaptığı inceleme ve değerlendirmede fiziksel hastalıklar ile ilgili tüm bozuklukları elemiştir. Klinisyen Cansu’da ayrıca OKB, YKB ve panik bozukluğu semptomlarını elemiştir. Ayrıca depresyon semptomlarını da elemiştir.
Cansu Aktaş’ın Tanısı: Hastalık kaygısı bozukluğu, bakım arayan tür.
DİSOSYATİF KİMLİK BOZUKLUĞU
Elif GÜLOĞLU
Elif, klinik psikoloğa ilk geldiğinde hafızasını kaybettiği şikâyeti ile geldiğini söylemişti.22 yaşında olmasına rağmen sık sık uzun süren unutkanlık yaşıyordu ve Alzheimer olabileceğinden de şüphelenmişti. Son iki yıldır kendisinde fark ettiği bu unutkanlık dönemleri onu ciddi bir biçimde endişelendirmişti.
Elif annesi ve babası ile birlikte yaşıyordu. Daha önceleri ağabeyi de aynı evde yaşıyordu ama bir yıl önce evlenip evden ayrılmıştı.
Elif zamanının çoğunu evde geçiriyor, yaşına göre daha eski nostalji şarkıları dinliyordu. Günün uzun sayılabilecek bir kısmında derin düşüncelere dalıyor ama sonrasında kafa karışıklığı ile düşünmekten vazgeçiyordu.
Elif, ailesi gibi inançları fazla yoğun olmayan bir kadındı ama son günlerde odasındaki dolapta kıyafetleri arasında başörtüsü ve daha kapalı giyimde kullanılan kıyafetler olduğunu da fark etmişti.
Elifin annesinden alınan bilgiye göre elif son birkaç aydır arada başını örtüyor, kapalı kıyafetler giyiyor, tavırları değişiyor ve bu durum iki üç gün sürdükten sonra tekrar eski durumuna dönüyordu.
Elif ikinci görüşmede aslında lise yılları hakkında pek bir şey hatırlamadığını ve hatta lise birinci sınıfı nedense hiç hatırlamadığını söylemişti. Bildiği bir hastalığı yoktu ve bir iki defa hariç hiç alkol bile kullanmıyordu.
“Annem zar zor bitirebildin sen liseyi demişti !”
Elif bir sonraki görüşmeye geldiğinde oldukça farklı biriydi. Saçlarını bir başörtüsü ile örtmüş ve daha kapalı giyinmiş ve utangaç bir tavır takınmıştı.
Koltuğuna otururken çekingen bir tavır ile “lütfen Emine deyin bana” dedi.
Hiç ses çıkarmadan oturuyordu. Klinisyen; “geçen hafta nasıl geçti, unutkanlık durumu oldu mu” diye sordu.
“Normalde ben bir şey unutmam, her şeyi hatırlarım ben. Unutkan olan O, Elif yani” dedi gülümseyerek.
Emine dediği kişi, kendisinden ayrı gördüğü Elif’ti. Emine Elif’in aksine daha utangaç, sorunca konuşan ve gözleri sürekli aşağıda olan ama görüntüsünde mutlu ve kaygısız bir hal vardı.
“Biliyorum size geldiğini Elif’in, ama kesin anlatamamıştır size olan biteni. Hatırlayamadı değil mi? Ama ben her şeyi biliyorum.”
“Aslında kötü biri değil ama garip biri, hatta bence hiç uygun olmayan şeylerde yaptı.”
Emine’nin ortaya çıkışı son dönemlerde daha çok artmıştı. Özellikle Elif odasında uzun süreli düşüncelere daldıktan sonraki günlerde bu durum ortaya çıkıyordu ama bu durumun ilk ortaya çıktığı zaman dilimi ağabeyinin evlenip evden ayrıldığı dönem sonrasına rastlamıştı. Ağabeyi ile iyi geçindiği söylenemezdi ve sık sık kavga ettiklerini söylemişti bir defasında. Ama son zamanlarda Emine’nin kontrolü ele geçirmesi sıklaşmıştı.
“Aslında Elif iyi biri onun için endişeleniyorum sanki hep ben olsam onun içinde daha iyi olacak” diyerek kontrolün kendisinde olması gerektiğini söylüyordu.
Lise birde iken onun bir gün evde kimse yokken abisi tarafından taciz edildiğini, daha sonraki birkaç zamanda daha kötü şeyler olduğunu anlattı.
Bu aslında ağabeyi tarafından tacize uğramış bir kız çocuğunun durumuydu ve bu durumu kimseye söyleyememişti. Ağabeyinin evlenip evden gitmesi ile bu yaşadığı durum daha belirgin ortaya çıkmaya başlamıştı.
“Yıllardır bu durumu bilen tek kişi benim aslında. Biraz garip bir kız olmasını buna bağlıyorum. Dediğim gibi kontrol hep bende olsa daha iyi olacak gibi.”
Elif’in GÜLOĞLU’ nun Değerlendirilmesi
Elif’in iki farklı kişiliği DKB’nin tipik (Kriter A) özelliğidir. Biri çok sosyal olamayan ve inançları çok güçlü olmayan, kaygılı, endişeli ve mutsuz bir tip, diğeri inançları olan, mutlu hatta kıyafet ve giyim seçimi diğerine göre tam zıt bir kişiliktir. Emine’nin kontrolü aldığı dönemler Elif için bilinmezdi ve epizodları amnezi olarak yaşıyordu. Unutkanlığı normalden çok fazlaydı (B) ve bu durum Elif’i klinisyene getirecek kadar sıkıntı vericiydi.(C) Tıbbi olarak değerlendirildiğinde İlaç kullanmadığı, ciddi bir hastalığı olmadığı, alkol ve madde kullanmadığı ve bunlardan kaynaklanan bir bilinç kaybının olmadığı görülmüştür. Elifin geçmişine bakıldığında hasta rolü yapması ve bundan bir çıkar edinmeye çalışması ile ilgili bir durumda yoktu.
Elif’in GÜLOĞLU’ nun tanısı: Disosiyatif Kimlik Bozukluğu
KAYGI BOZUKLUĞU
Ayrılma Kaygısı Bozukluğu
BUSE ÇELİKÇİOĞLU
Buse, on yaşında okula giden bir çocuktu. Değerlendirme için klinisyene getirildiğinde annesinin işe başlamasından sonra yalnız kalmak istemediğini belirtmiş ve “okula gitmek istemiyorum anneme bir şeyler olacak, çok korkuyorum” diyordu.
Bu tepkileri ilk defasında dört ay önce annesi işe ilk başvuru yaptığı zaman ortaya çıkmaya başlamış ve yalnız kalmak istemediğini annesine söylemişti. Son altı haftadır okula devam etmediği, annesinin okula götürdüğü zamanlarda da annesinin sınıftan ayrılmasını istemediğini söylüyordu.
Anneme kötü bir şey olacağından korkuyorum ve güvenliği için yanımda kalmasını istiyorum diyordu.
Busenin babası sekiz ay önce iş yerinde bir iş kazası geçirerek yaralanmış ve sonrasında hastanede tedavi altındayken ölmüştü.
Buse son altı hafta okula gitmemiş annesi ile birlikte annesinin iş yerine gitmişti. Bu süre zarfında okulu tamamen aksatmış ve öğretmenin gönderdiği ödevleri yapmada da sıkıntı çekiyordu.
Buse klinisyene annem yanımda olmadığı zaman ona bir şey olacak diye korkuyorum, bir daha onu göremeyeceğimi düşünüyorum babam gibi öleceği aklıma geliyor.
Buse Çelikçioğlu’nun değerlendirmesi
Buse annesi işe başladığından beri annesine bir zarar geleceğinden endişeleniyor ve annesinden ayrıldığı zamanlarda ciddi boyutlarda sıkıntı yaşıyordu. Özellikle son altı haftadır annesinden uzakta başka bir yerde kalamıyordu. Bir defasında annesi onu okula bırakıp gittiğinde kusmuştu. Busenin sağlık durumu incelendiğinde başka bir hastalık belirtisi yoktu. Buse annesinden ayrı kalırsa ona zarar geleceği konusuna dayanamıyordu. Annesinin işe başlaması onu derinden etkilemişti. Busenin genel değerlendirilmesinde açık bir biçimde AKB semptomları gösterdiği belliydi.
Buse Çelikçioğlu’nun tanısı: Ayrılma kaygısı bozukluğu
OBSESİF KOMPULSİF BOZUKLUK
ŞERMİN EROĞLU
Şermin, klinisyene geldiğinde ellerinin üstü yıkanmaktan ve temizlenmekten çatlamıştı ve elinde bir ıslak mendil ellerini temizliyordu. Klinisyenin gösterdiği koltuğa oturmadan önce koltuğa bakıp endişeli bir biçimde koltuğun uç kenarına oturdu. Çantasını bırakacağı yandaki sehpanın üstünü iyice temizledikten sonra çantasını sehpanın üstüne koydu. Elindeki ıslak mendili çantasından çıkardığı kilitli poşete koyduktan sonra yeni bir ıslak mendili çıkartıp ellerini temizlemeye devam etti. Şermin, kirlenme ile ilgili tekrarlayan düşüncelerini bastırmaya çalıştığını ama başaramadığını klinisyene söyledi. Bu sebeple sürekli elinde ıslak mendille ellerini temizliyordu ve her fırsat bulduğunda ellerini sık sık yıkıyordu. Kirlenme düşüncesinin çok mantıksız olduğunu bildiğini ve el temizleme ve yıkama davranışının abartılı olduğunun farkındaydı. Bu durum gün içinde uzun zaman devam ediyor ve sosyal hayatını etkiliyor kendisinde ciddi boyutta sıkıntılar yaratıyordu.
“Biliyorum size garip gelebilir, öğretmen olduğum halde bu işi abarttığımı biliyorum ellerimi yıkamadığım zaman ya da silmediğim zamanlarda hissettiğim baskı arttıkça artıyor ve sonunda elimi ya ıslak mendille temizliyorum ya da yıkıyorum. Ellerimi yıkadıktan sonra kirlenme düşüncesi kaygısından bir süreliğine kurtuluyorum.”
Şermin Eroğlu’nun Değerlendirilmesi
Bu duruma sebep olan başka bir ruhsal hastalığı da yoktu. Klinisyen yaptığı görüşmede hastanın herhangi bir kaygı odağının olmadığını değerlendiriyordu. Kullandığı herhangi bir madde yoktu ve alkol de kullanmıyordu. Bazı OKB’si olan hastalar gibi herhangi bir tiki olmadığı da görünüyordu.
Hasta, semptomları ile ilgili endişeli hissetse de depresif bir durumu olduğunu düşünmüyordu. Hastanın uykusu ve iştahı normaldi. İntihar düşüncesi yoktu.
Şermin’in obsesyonu ve kompulsiyonları (kriter A) OKB kriterlerini kolayca karşılıyordu. Yaptığı şeyin mantıksız olduğunu ve kirlenme ile ilgili düşüncelerini bastırmaya çalışıyordu. Bu düşüncelerden ellerini ıslak mendille temizleme ya da yıkayarak kurtulmak zorunda olduğunu hissediyordu. Bu el yıkamasının abartılı olduğunu da biliyordu. Semptomları gün içinde sosyal hayatını etkiliyor ve ona sıkıntı yaşatıyordu.
Şermin Eroğlu’nun Tanısı: Obsesif kompulsif bozukluk, iç görüsü iyi olan.
TRAVMA VE STRES İLE İLİŞKİLİ BOZUKLUKLAR
Akut Stres Bozukluğu
KASIM BÜYÜKEL
Kasım, klinisyenin odasında eşiyle birlikte oturuyordu. Klinisyen onlara kim için geldiklerini sorduğunda Kasım başını aşağıya eğdi. Eşi kocası için geldiklerini söyledi. Kasım arada sırada sağa sola bakıp odayı inceliyordu. Sık sık da kapı tarafına bakıyordu. Kasımın eşi eşim bir hafta öncesine kadar tamamen normaldi. Daha önce hiçbir problemi yoktu. Sonra birden bire çok değişti. Sanki tamamen darmadağın oldu. Kasımın eşi bunları anlatırken kasım daha çok endişelenmiş bir tavır sergiliyordu. Sağa sola bakınıp duruyordu. Sonra bir ara bakışları birkaç dakikalığına kapıya odaklanmış şekilde donmuş gibiydi. Kasımın eşi “Canım kusura bakma ama biliyorum olayı hatırladın, bunları klinisyene anlatmak zorundayız.” dedi.
Kasım on gün önce arabasıyla işten eve gelirken yanından geçen bir aracın karşıdan gelen bir araç ile kafa kafaya çarpıştığına şahit olmuş ve karşıdaki arabadan kendi arabasının motor kaputu üstüne kanlar içinde birinin düştüğünü görmüş ve ani bir refleksle frene basıp durmuştu. Sonrasında bir süreliğine arabasında kaldıktan sonra arabasından inip motor kaputunun üstündeki kanlar içindeki kişiye bakakalmıştı. Ne yapacağını bilemez durumdaydı. Ambulans sesleri ve polis sirenleri ile biraz kendine gelebilmişti.
“Olay çok kötüydü, çok korkunçtu.” Kasım konuşmaya böyle başlamıştı. Sesi titriyordu. Aradan on gün geçmesine rağmen kasım hala normale dönmemişti. Ne zaman konuşmaya başlasa dikkati çabucak dağılıyor, sesi kısılıyordu. İşe gittiğinde işine odaklanamıyordu. Uykuya dalmakta zorluk çekiyor, uyuduğunda da bir rüyadan sıçrayarak uyanıyordu. Kasım eşine baktığında bile sanki ona bakmıyormuş gibi görünüyordu.
Kasım Büyükel’in Değerlendirilmesi
Kasım, korkunç bir kazaya tanık olmuş, kaza sonrası son on gündür kaygılı davranışlar sergiliyordu. Yaşadığı olay, tanık olduğu araba kazasıydı. Bir şaşkınlık durumu vardı, duygusal olarak tepkileri azalmıştı ve kaza sırasında olanların bir kısmını hatırlamıyordu. Uyku durumuna zor geçiyordu. Uyuyabildiği zamanlarda korkunç rüyalar görüyordu. Aynı zamanda arabasını kullanma konusunda sıkıntılar yaşıyor son bir haftadır eşi araçla onu işe bırakıyordu. Küçücük bir seste kolayca irkiliyor ve sürekli tetikteymiş gibi duruyordu. Odaklanma güçlüğü yaşıyordu. Başladığı konuşmayı sürdürmekte zorlanıyordu.
Olay öncesine kadar Kasımın herhangi bir rahatsızlığı olmamıştı. Madde ve alkol kullanım bozukluğu yoktu. Görülen semptomlar tanık olduğu kaza sonrası ortaya çıkmıştı.
Kasım, akut stres bozukluğu için sıralanan semptomların çoğunu gösteriyordu. On gün öncesine kadar hiçbir sağlık problemi yokken iş yerindeki işlerini yapamaz hale gelmişti.
Kasım Büyükel’in Tanısı: Akut stres bozukluğu
Sonuç
Bu vaka örnekleri, psikolojik bozuklukların her yaşta ve farklı yaşam koşullarında nasıl kendini gösterebileceğini ortaya koymaktadır. Cansu'nun sağlık kaygıları, Elif'in kimlik değişiklikleri, Buse'nin ayrılma kaygısı ve Şermin'in obsesyonları, bireylerin zihinlerinde ve günlük yaşamlarında ciddi sıkıntılara yol açmaktadır. Kasım'ın yaşadığı akut stres de, travmaların kişiyi nasıl etkileyebileceğini ve duygusal yanıtların zamanla nasıl şekilleneceğini göstermektedir.
Psikolojik bozuklukların tanısı, her bir bireyin yaşadığı semptomlara dayalı olarak ayrıntılı bir değerlendirme gerektirir. Ayrıca, tedavi süreci kişiye özel olmalıdır. Çoğu zaman psikoterapi ve bilişsel-davranışçı terapiler bu tür bozuklukların yönetilmesinde etkili olabilir. Bununla birlikte, bazı vakalarda ilaç tedavisi de gerekebilir. Bu vakalar, psikolojik sorunların hayatı ne kadar derinden etkileyebileceğini ve bu sorunlarla başa çıkma yöntemlerinin bireyselleştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Kaynakça
1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). American Psychiatric Publishing.
2. Abramowitz, J. S., & Jacoby, R. J. (2015). Obsessive-Compulsive Disorder: Subtypes and Spectrum Conditions. Springer.
3. Harvey, A. G., & Bryant, R. A. (2019). Acute Stress Disorder and Posttraumatic Stress Disorder: A Handbook for Professionals. Wiley-Blackwell.
4. Nolen-Hoeksema, S. (2014). Emotion Regulation and Psychopathology: A Cognitive-Behavioral Perspective. Springer.
5. Marks, M. R., & Franken, I. H. A. (2017). Psychological Disorders: A Brief Introduction to the DSM-5. Pearson.
6. Glickman, M. E. (2017). The Anxiety Disorders: Diagnostic and Treatment Approaches. Elsevier.
7. Barlow, D. H. (2014). Anxiety and Its Disorders: The Nature and Treatment of Anxiety and Panic. Guilford Press.
8. Van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Penguin Books.
9. Keane, T. M., & Barlow, D. H. (2019). Posttraumatic Stress Disorder: A Cognitive Behavioral Approach to Assessment and Treatment. Springer.
10. Millon, T., & Grossman, S. (2015). Personality Disorders in Modern Life. Wiley.
|
Yazan
|
Bu makaleden alıntı yapmak
için alıntı yapılan yazıya aşağıdaki ibare eklenmelidir: "Çeşitli Psikolojik Bozukluklar ve Tanı Değerlendirmeleri" başlıklı makalenin tüm hakları yazarı Uzm.Psk.Mehmet Metin KAYA'e aittir ve makale, yazarı tarafından TavsiyeEdiyorum.com (http://www.tavsiyeediyorum.com) kütüphanesinde yayınlanmıştır. Bu ibare eklenmek şartıyla, makaleden Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa uygun kısa alıntılar yapılabilir, ancak Uzm.Psk.Mehmet Metin KAYA'nın izni olmaksızın makalenin tamamı başka bir mecraya kopyalanamaz veya başka yerde yayınlanamaz. |
1 Beğeni 
Yazan Uzman
|
hastalık kaygısı bozukluğu, dissosiyatif kimlik bozukluğu, ayrılma kaygısı bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk
Sitemizde yer alan döküman ve yazılar uzman üyelerimiz tarafından hazırlanmış ve pek çoğu bilimsel düzeyde yapılmış çalışmalar olduğundan güvenilir mahiyette eserlerdir. Bununla birlikte TavsiyeEdiyorum.com sitesi ve çalışma sahipleri, yazıların içerdiği bilgilerin güvenilirliği veya güncelliği konusunda hukuki bir güvence vermezler. Sitemizde yayınlanan yazılar bilgi amaçlı kaleme alınmış ve profesyonellere yönelik olarak
hazırlanmıştır. Site ziyaretçilerimizin o meslekle ilgili bir uzmanla görüşmeden, yazı içindeki bilgileri kendi başlarına kullanmamaları gerekmektedir. Yazıların telif hakkı tamamen yazarlarına aittir, eserler sahiplerinin muvaffakatı olmadan hiçbir suretle çoğaltılamaz, başka bir
yerde kullanılamaz, kopyala yapıştır yöntemiyle başka mecralara aktarılamaz. Sitemizde yer alan herhangi bir yazı başkasına ait telif haklarını ihlal ediyor, intihal içeriyor veya yazarın mensubu bulunduğu mesleğin meslek için etik kurallarına aykırılıklar taşıyorsa, yazının kaldırılabilmesi için site yönetimimize bilgi verilmelidir.
