2007'den Bugüne 93,652 Tavsiye, 28,457 Uzman ve 20,251 Bilimsel Makale
Site İçi Arama
Yeni Tavsiye Ekleyin!



Ebeveynin Yalan Söylemesi
MAKALE #23522 © Yazan Uzm.Psk.Dnş.Banu BEYAZ | Yayın Ocak 2026 | 145 Okuyucu
Yalan, Türk Dil Kurumu’nca “doğru olmayan, gerçeğe uymayan söz” olarak tanımlanmaktadır. Goffman’a (1967) göre yalan, bir olaya dair başkasında yanlış kanılar oluşturma girişimi olarak ifade edilmiştir. Bir başka tanımda, doğru olmadığı bilinen bir inancı karşı tarafta oluşturmak amacıyla bilinçli olarak gösterilen çaba olarak nitelendirilmiştir (Vrij, 2008). Bu doğrultuda yalanı; yanlışlığının farkında olunarak yanıltmak veya kandırmak amacıyla kullanılan doğru olmayan ifadeler şeklinde tanımlamak uygun görünmektedir.

Yalan söylemek psikoloji literatüründe gerçek olmayan beyanlarda bulunmak anlamına gelmektedir. Lee ve Ross (1997) bir ifadenin yalan olması için 3 maddenin olması gerektiğini belirtmiştir. Bu maddeler a) söylenenin yanlış olması, b) söyleyen kişinin doğru olmadığını bilmesi ve c) söyleyen kişinin karşısındakini bilerek kandırması olarak sıralanabilir.

Kötü niyetli, zarar veren, kendi çıkarını gözeten ve aldatma amacı taşıyan yalanlar araçsal veya olumsuz yalan; üzüntüye engel olmak, başkasının yararını gözetmek, iletişim devamlılığını sağlamak için söylenen ve sosyal yönden kabul gören yalanlar ise prososyal yalan şeklinde sınıflandırılmıştır. (Aydın, 2020)

Yalan, başkalarına yönelik (other-oriented) ve kendine yönelik (selforiented) olarak kategorize edilebilir. (Cantarero vd., 2018). Kendine yönelik yalanlar, cezadan kaçınmak, sosyal olarak daha fazla kabul görmek gibi yalan söyleyen kişinin faydasının ön planda olduğu benmerkezci ifadelerdir (DePaulo vd., 1996). Başkasına yönelik yalanlar ise, kibar davranmak maksadı gütmek, başkasını duygusunu incitmemek gibi bir başkasına fayda sağlamanın söz konusu olduğu, beyaz yalan olarak da adlandırılabilen ifadelerdir. (DePaulo vd., 1996).

"Yalan" kavramının birçok çeşidi olduğu için literatürde aldatma, blöf yapma, gizleme gibi ifadelerle ilişkilendirilmekte yüz ifadelerinde, eylemlerde ve sözlü iletişimde yer aldığı için yazılı olarak ya da semboller aracılığıyla mesaj olarak ifade edilebileceğinden bahsedilmektedir .Literatürde "aldatma" olarak geçen "yalan söyleme" kavramı, doğru olduğu bilinen bir şeyi değiştirmek veya yanlış olduğu bilinen bir bilgiyi doğru bir şekilde iletmek gibi kasıtlı bir eylem olarak ifade edilebilir. (Knapp ve Comadena 1979, Zuckerman ve ark. 1981, Ekman 1996, DePaulo ve Kashy 1998). Arapça'da "kizb", Latince'de "yalan" kelimesi ile ifade edilen Türkçe'deki "yalan" kelimesi; gerçeği gizlemek, birini aldatmak, asılsız, kurgu, saptırma, doğru olmayan ve uydurma sözler anlamına gelen tutum veya davranışlar (Köknel 1998, Püsküllüoğlu 2004), "yanlış olduğu bilinen bilgileri bilerek başkalarına doğruymuş gibi aktarmak, ödüllendirilmek veya birisine zarar vermek için bir kimseyi açıkça yanıltma girişimi" (Zuckerman ve ark. 1981, DePaulo ve Kashy 1998, Yavuzer 2000) yalan uydurmak, blöf yapmak, abartmak, gizlemek, aldatmak, beyaz yalan söylemek, örtbas etmek, yalan söylemek, hile yapmak, yalan ve türevlerini ifade etmek için aldatmak (Püsküllüoğlu 2004) olarak ifade edilebilir. "Yalan söylemek", bir veya birkaç kişinin bir olay hakkında neler olup bittiği hakkında başkalarında yanlış anlamalar yaratma çabalarını ifade eder (Goffman 1967) ve yalan türlerini açıklamak için yaklaşık 50 terim kullanılabilir; uydurma, küçük yalan, yanıltıcı, numara yapma, ispiyonculuk, aldatma vb. iken Lee ve Ross (1997) yalan söylemenin üç bileşeni olduğunu açıklamış; “ifade yanlıştır”, “konuşmacı ifadenin yanlış olduğunu bilir” ve “konuşmacı kasıtlı olarak diğer kişiyi aldatmakta” şeklinde bahsedilmiştir.

Yalan günlük yaşamda birçok formuyla karşımıza çıkmaktadır. Konumuzun sınırlarını zorlayacağından bunlara başlıklar halinde değinmenin faydalı olduğuna inanıyoruz. Örneğin bunlar arasına blöf yapma (anlık durumu değiştirme), abartı (gerçeği olduğundan farklı gösterme), acil durum yalanları (daha büyük olumsuzluğu engellemek için kendiliğinden gelişen yalan), propaganda (siyasetçi yalanları), şaka (eğlendirme amaçlı yalanlar), bir durumu anlatma ya da kabul ettirme yalanları (leylekler seni getirdi), ticari yalanlar (rekabet ortamında bir ürünü olmayan özellikleriyle reklam etme), resmi yalanlar (emniyet ve düzeni sağlamak amaçlı yalan), yalancı şahitlik, cezbetmek (en düşük fiyata en yüksek kalite), iyi dilek yalanları (her şey çok güzel olacak), beyaz yalanlar (olumsuz sonuç doğurmayan memnuniyet yalanları) gibi yalanların değişik isimlerle ve davranış biçimleriyle hayatımızda yer aldığını görüyoruz. Yalanın sözel ifade edilmesinden ziyade tavırların da bu süreçte önemli olduğunu düşünüyoruz. Beğenmediği halde beğenmiş gibi yapmak, öfke duyduğu halde gülümsemek, sevmediği halde severmiş gibi davranmak gibi birçok tepkisel yalan biçimiyle de günlük yaşamda karşılaşıyoruz.

Yalana kimler daha eğilimli? Güvensiz, kaygılı bağlanma (reddedilmek ve terk edilmekten korkan kișiler) veya kaçınmacı bağlanma (temel korku ve kaygıları ile acı verici düşüncelerini saklayan, olumsuz özelliklerini fark etmeyen ve bu özellikleri başkalarına yansıtan) eğiliminde olanlar ile eleştirilmekten ve reddedilmekten korkanların yalana başvurma ihtimalleri daha yüksek.

Toplumun en küçük yapısı ve birincil dereceden iletişim ve etkileşimin olduğu aile, annebaba ve çocuktan oluşmaktadır. Ebeveynlik, bir çocuğun fiziksel, psikososyal ve ekonomik olarak gelişebilmesi için dikkatin ve eylemin ona yöneltildiği araçsal bir uğraş ve yaşamın normal bir aşaması olarak tanımlanmaktadır.

Bir çocuğun davranışını şekillendirmek veya sürdürmek için ebeveynler tarafından yalanların gündelik kullanımı olarak tanımlanan ebeveyn yalanı, az çalışılmış ancak potansiyel olarak etkili bir aile faktörüdür. (Heyman vd., 2009). Çocukların nispeten iyi belgelenmiş beyaz yalanlarının (Warneken ve Orlins, 2015) aksine, ebeveynler tarafından söylenen beyaz yalanlar daha az ampirik ilgi görmüştür .(Roza vd., 2024). Bu ebeveyn aldatmacaları genellikle araçsal hedeflere hizmet eder: örneğin, abartılı övgü (“Bu şimdiye kadar gördüğüm en iyi sanat eseri”) veya aldatıcı sonuçlar (“Sebzelerini yemezsen ağlayacaklar”) ( Bu gece teyzenle kalacaksın, çünkü bizim çalışmamız gerekiyor- Aslında eglenceye gidecekler)(Evde başka şeker kalmadı- Aslında şeker varken)(Sen uyurken dışarı çıkmayacağım- Dışarı çıkma niyeti varken)(Tabağındakilerin hepsini bitir, yoksa kısa kalırsın)(Oyuncak alacak vaktimiz yok, çok acelem var-Bu doğru değil iken) çocuklarda belirli davranışları veya duyguları teşvik etmek için sıklıkla kullanılır .(Heyman vd., 2013, Yalçın,2025).

İlk olarak, ebeveyn aldatmacasına sık sık maruz kalmak, çocukların yalanı normalleştirmesine yol açabilir ve bu da anksiyete ve depresyon gibi sorunları içselleştirmeye yatkınlıklarını artırabilir. (Santos vd., 2017). İkinci olarak, aldatmaca finansal konular etrafında döndüğünde, çocuklar sorunlu para inançları ve davranışları geliştirebilir ve bu da yaşamlarının ilerleyen dönemlerinde uyumsuz finansal tutumlara yol açabilir (Furnham vd., 2014). Üçüncüsü, ebeveyn yalanı güvenli bir ebeveyn-çocuk bağı için gerekli olan güveni aşındırabilir ve böylece çocuklar yetişkinliğe geçerken stres, kaygı ve depresif semptomlara katkıda bulunabilir. (Dodd ve Malm, 2021; Roza vd., 2024). Çocukluklarında ebeveynlerinin daha fazla yalan söylediğini bildiren genç yetişkinler, yetişkinliklerinde de ebeveynleriyle daha az güvenli ilişkiler kurduklarını rapor etmişlerdir. (Jackson vd., 2021)
İnsanların gün içerisinde defalarca kez başvurduğu yalanlar, kişinin hem kendi çıkarını göz önünde bulundurduğu, hem de diğer insanlarla ilişkisini devam ettirmek için kullandığı bir strateji olarak kabul edilebilir.

Ancak yalan özsaygıyı tehdit eder, güvenilirliği azaltır.

Ebeveyn öz-yeterliği; duygusal erişilebilirlik, ilgi, çocuğa değer verme, empatik duyarlılık, koruma, disiplin, oyun, öğretim ve ihtiyaca yönelik bakım verme gibi birçok boyutu içeren karmaşık bir yapıdır.Ebeveyn amaçları anne babaların çocuklarında görmek istedikleri özellikleri tanımlar. (Hastings ve Grusec, 1998). Öyle ki ebeveynler, çocuklarının nasıl ve ne yönde davranması gerektiğine yönelik beklentileri ile çocuklarının bilişsel ve sosyoduygusal becerilerini etkileyen davranışlar sergiler. (Goodnow, 1988). Örneğin, bazı ebeveynler çocuklarının emirlere itaat etmesini ve kurallara uymasını bekleyerek, uyma/kabul etme davranışlarını çocuğun özerkliğinden daha öncelikli bir konumda tutarken; bazı ebeveynler çocuklarının kendilerini gerçekleştirmeleri için gerekli alanı sağlamanın ve sosyal beceri kazanımının uyma/kabul etme davranışlarından daha önemli olduğuna inanarak davranırlar. (Yağmurlu ve ark., 2009). Aşırı baskılı eğitim, yalana yol açabilir. Nasıl ki kandırılmaktan hoşlanmıyorsak biz de ne akranlarımızı ne de çocuklarımızı kandırma yoluna girmeyelim.


Kaynakça
Aydın, M. Ş. (2020). Yalanın renkleri: Yalanın tanımlanması ve türleri üzerine bir değerlendirme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(69), 1-9
Goffman, E. (1967). Interpersonal ritual: Essays on face-to-face behavior. New York: Pantheon Books.
Köknel Ö (1998) Kaygıdan Mutluluğa Kişilik. İstanbul, Altın Kitaplar Yayınevi.
Lee, K. ve Ross, H. (1997). The concept of lying in adolescents and young adults: Testing Sweester’s folkloristic model. Merrill-Palmer Quarterly, 43(2).
Püsküllüoğlu A (2004) Türkçe Sözlük. Ankara, Dost Yayınları.
Yalçın, Ş(2025) Ebeveyn Yalanı ve Yeme Bozuklukları Arasındaki İlişkide Psikolojik Kontrolün Rolü .yüksek lisans tezi .fatih sultan mehmet vakıf üniversitesi .lisansüstü eğitim enstitüsü psikoloji anabilim dalı klinik psikoloji programı
Yağmurlu, B., Sanson, A. ve Köymen, S. B. (2005). Ebeveynlerin ve Çocuk Mizacının Olumlu Sosyal Davranış Gelişimine Etkileri: Zihin kuramının belirleyici rolü. Türk Psikoloji Dergisi, 20(55), 1- 20.
Yazan
Bu makaleden alıntı yapmak için alıntı yapılan yazıya aşağıdaki ibare eklenmelidir:
"Ebeveynin Yalan Söylemesi" başlıklı makalenin tüm hakları yazarı Uzm.Psk.Dnş.Banu BEYAZ'e aittir ve makale, yazarı tarafından TavsiyeEdiyorum.com (http://www.tavsiyeediyorum.com) kütüphanesinde yayınlanmıştır.
Bu ibare eklenmek şartıyla, makaleden Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa uygun kısa alıntılar yapılabilir, ancak Uzm.Psk.Dnş.Banu BEYAZ'ın izni olmaksızın makalenin tamamı başka bir mecraya kopyalanamaz veya başka yerde yayınlanamaz.
     Beğenin    
Facebook'ta paylaş Twitter'da paylaş Linkin'de paylaş Pinterest'de paylaş Epostayla Paylaş
Yazan Uzman
Uzm.Psk.Dnş.Banu BEYAZ
İstanbul
Uzman Psikolojik Danışman
TavsiyeEdiyorum.com ÜyesiTavsiyeEdiyorum.com'u sıkça ziyaret ediyor.
Makale Kütüphanemizden
İlgili Makaleler Uzm.Psk.Dnş.Banu BEYAZ'ın Makaleleri
► Çocukluk ve Yalan İrem TURGUT
► Herşey Yalan Psk.Dnş.Necdet GONCAGÜL
TavsiyeEdiyorum.com Bilimsel Makaleler Kütüphanemizdeki 20,251 uzman makalesi arasında 'Ebeveynin Yalan Söylemesi' başlığıyla benzeşen toplam 13 makaleden bu yazıyla en ilgili görülenleri yukarıda listelenmiştir.
► YENİSindirella Sendromu Şubat 2026
► YENİÜç Ayrı Tarz Ana-Baba Tutumu PDF Şubat 2026
► YENİPsikolojik Kırılganlık Şubat 2026
► YENİDepresyon Okur Yazarlığı Şubat 2026
► YENİSiber Zorbalık Ocak 2026
Sitemizde yer alan döküman ve yazılar uzman üyelerimiz tarafından hazırlanmış ve pek çoğu bilimsel düzeyde yapılmış çalışmalar olduğundan güvenilir mahiyette eserlerdir. Bununla birlikte TavsiyeEdiyorum.com sitesi ve çalışma sahipleri, yazıların içerdiği bilgilerin güvenilirliği veya güncelliği konusunda hukuki bir güvence vermezler. Sitemizde yayınlanan yazılar bilgi amaçlı kaleme alınmış ve profesyonellere yönelik olarak hazırlanmıştır. Site ziyaretçilerimizin o meslekle ilgili bir uzmanla görüşmeden, yazı içindeki bilgileri kendi başlarına kullanmamaları gerekmektedir. Yazıların telif hakkı tamamen yazarlarına aittir, eserler sahiplerinin muvaffakatı olmadan hiçbir suretle çoğaltılamaz, başka bir yerde kullanılamaz, kopyala yapıştır yöntemiyle başka mecralara aktarılamaz. Sitemizde yer alan herhangi bir yazı başkasına ait telif haklarını ihlal ediyor, intihal içeriyor veya yazarın mensubu bulunduğu mesleğin meslek için etik kurallarına aykırılıklar taşıyorsa, yazının kaldırılabilmesi için site yönetimimize bilgi verilmelidir.


15:57
Top