E-Sağlık Okuryazarlığı ve Siberkondri
Sağlık okur yazarlığı sağlık hizmetlerinin karmaşıklaştığı ve sağlık bilgisine erişimin kolaylaştığı günümüzde büyük önem taşımaktadır. Sağlık okuryazarlığı, bireylerin sağlık durumlarını daha iyi anlamalarına, sağlık hizmetlerine etkin bir şekilde katılmalarına ve sağlıklı yaşam tarzı benimsemelerine olanak tanımaktadır. (Şimşek, 2019)
Sağlık okuryazarlığının birey ve toplum sağlığı üzerindeki etkileri oldukça geniş kapsamlıdır. Yüksek düzeyde sağlık okuryazarlığına sahip bireyler; kronik hastalıkların daha etkili bir şekilde yönetilmesi, sağlık hizmetlerine daha kolay ve etkin erişim, sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz gibi sağlıklı yaşam tarzlarının benimsenmesi, sağlık hizmetlerinden daha fazla memnuniyet duyma ve sağlık hizmetlerinin kalitesinin artmasına katkı sağlama gibi faydalar elde etmektedirler. (Jacobs vd., 2016). Aynı zamanda sağlık okuryazarlığı, sosyo-ekonomik düzeyi düşük olan bireylerin sağlık hizmetlerine erişimini kolaylaştırarak sağlıkta eşitsizlikleri azaltmaya katkıda bulunur. (Çınar vd., 2020). Sağlık okuryazarlığının sadece fiziksel sağlığı değil insanların sağlık ve tıbbi sorunlarıyla doğru şekilde başa çıkmasını; ilaç etiketlerini doğru bir şekilde okumasını, anlamasını ve reçeteli ilaçları doğru bir şekilde almasının da bir göstergesi olduğu belirtilmektedir. (DeMarco ve Nystrom, 2010).
E-sağlık okuryazarlığı, sağlık sorunlarını ele almak için elektronik kaynaklardan gelen bilgileri etkili bir şekilde kullanma becerisidir. Bu kavram, çevrimiçi olarak sağlık bilgilerini aramayı, bulmayı, kavramayı ve değerlendirmeyi sonrasında ise bu bilgiyi sağlık sorunlarını çözmek için veya bilinçli olarak sağlık ile ilgili kararlar almak için uygulamayı içermektedir (Masilamani, 2020; Norman ve Skinner, 2006; Çınar vd., 2020). E-sağlık okuryazarlığı, bireylerin hem sağlıklarını korumak ve iyileştirmek hem de kötüleşen sağlık koşullarını yönetmek için temel sağlık bilgilerine erişmelerini, yorumlamalarını ve anlamalarını sağlamaktadır. (Norman ve Skinner, 2006). E-Sağlık okuryazarlığı, kullanıcıların mobil sağlık teknolojilerinden etkili bir şekilde yararlanabilmeleri için olmazsa olmazdır.
Düşük düzeyde e-sağlık okuryazarlığı olumsuz sağlık sonuçlarıyla bağlantılıdır. Bilinçli sağlık kararları alma, doğru bilgilere erişme, hastalıkları önleme, koşulları etkili bir şekilde yönetme ve tedavi planlarına uyma konusunda zorluklara yol açabilmektedir. Bu okuryazarlık eksikliği, uzun vadeli hastalık risklerinin artması ve daha yüksek ölüm oranları ile ilişkilidir. Buna karşılık, yüksek düzeyde e-sağlık okuryazarlığı olumlu sağlık sonuçlarına katkıda bulunmaktadır ve daha sağlıklı bir yaşam biçiminin benimsenmesini desteklemektedir. Bireylerin refahlarını destekleyen davranışlar geliştirmelerini ve sağlıklarıyla ilgili daha iyi kararlar almalarını sağlamaktadır. (Çınar vd., 2020).
Sağlık okuryazarlığı düzeyi yüksek bireyler, sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz ve sigara kullanımı gibi risk faktörleri konusunda daha bilinçli oldukları için bu bireylerde kronik hastalıkların gelişme riski de azalmaktadır. Kronik hastalığı olan bireyler ise yüksek seviyede sağlık okuryazarlığı sayesinde hastalıklarını daha iyi yönetebilmekte, tedaviye daha iyi uyum sağlayabilmekte ve yaşam kalitelerini artırabilmektedir. Sağlık okuryazarlığı, bireylerin sağlık hizmetlerine daha kolay erişim sağlamalarına ve sağlık çalışanlarıyla daha etkili iletişim kurmalarına yardımcı olmaktadır. Sağlık okuryazarlığı sayesinde bireyler, sağlıklarıyla ilgili kararları daha bilinçli ve bağımsız olarak almaktadır. (Coşkun ve Bebiş, 2015)
E-sağlık tıbbi bilişim, halk sağlığı ve iş dünyasının kesişiminde, internet ve teknolojiler ile sunulan veya geliştirilen sağlık hizmetlerine ve bilgilerine atıfta bulunan bir alandır. Daha geniş anlamıyla bu ifade, bilgi ve iletişim teknolojisini kullanarak sadece teknik bir gelişmeyi değil, aynı zamanda bir zihinsel durumu, bir düşünme biçimini, bir tutumu ve bir ağa bağlılığı, küresel düşünmeye yönelik sağlık hizmetlerini yerel, bölgesel ve dünya çapında iyileştirme taahhüdünü tanımlar .(Eysenbach;2001). E-sağlık uygulamaları ile hekim ve sağlık tüketicisi aynı bilgi ortamını paylaşabilmektedir. Böylece sağlık tüketicisi de daha eğitimli hale gelerek daha bilgili olarak kabul edilmektedir .(Barış;2024)
E-Sağlık uygulamaları yaygın olarak kullanılmaktadır ve etkileşimli sağlık bilgi sistemlerinin sağlık bakım sistemine kalite, kapasite, verimlilik ve erişimin iyileştirilmesinde yardımcı olabileceği kabul edilmektedir. (Gilstad;2014). E-sağlık uygulamaları içerisinde tüketiciler tarafından giderek artan şekilde kullanılan bir uygulama e-nabız kişisel sağlık sistemidir. 2015 yılında kullanıma açılan e-nabız kişisel sağlık sistemi uygulaması kısaca sağlık çalışanlarının ve hastaların sağlık kuruluşlarından toplanan geçmiş sağlık bilgilerini istedikleri zamanda erişebilecekleri ve tüm sağlık bilgilerini yönetebilecekleri bir uygulamadır. Türk vatandaşları bu uygulama sayesinde sağlık bakanlığına bağlı herhangi bir sağlık kuruluşundan aldıkları muayene, tetkik ve tedavi hizmetleri hakkında bilgi sahibi olabilmektedir. Bu uygulama, hastaların izin yetkisi vermesi koşuluyla sağlık kayıtlarının hekimlerce değerlendirilebildiği, böylelikle teşhis ve tedavi sürecinin kalitesini ve hızını artırmaktadır. Hastayla hekim arasında güçlü bir iletişim ağının kurulmasını ve internet üzerinden güvenli bir şekilde erişim imkânı sağlayan geniş ve kapsamlı sağlık bilişim alt yapısı sağlamaktadır .(Barış;2024)
E-sağlık okuryazarlığı çok boyutlu bir özelliğe sahiptir. Norman ve Skinner (2006)’e göre, e-sağlık okuryazarlığı çeşitli okuryazarlık becerilerini bir araya getirmektedir. Bu doğrultuda e-sağlık okuryazarlığında temelde; geleneksel okuryazarlık, sağlık okuryazarlığı, bilgi okuryazarlığı, bilim okuryazarlığı, medya okuryazarlığı ve bilgisayar okuryazarlığı olmak üzere altı temel beceri bulunmaktadır. (Norman ve diğ;2006). Bu altı okuryazarlık türünün tümü, tüketicilerin e-sağlık ile ilgili deneyimlerini tam olarak optimize etmek için gereken temel becerileri oluşturmaktadır .
E-sağlık okuryazarlığının, hastaların sağlık davranışları, bilgileri ve sağlık taramasına katılma becerisi, sağlık hizmeti amaç ve hedeflerine ulaşmak için mobil teknolojiyi kullanma, sağlık hizmetleriyle ilgili araştırma yapma ve tıbbi tavsiye arama ile pozitif ve anlamlı şekilde ilişkili olduğunu ortaya koyan çalışmalar bulunmaktadır. ( James ve diğ;2016)).
E-sağlık okuryazarlığı düzeyi yaş, cinsiyet, eğitim düzeyi, internete erişilebilirlik ve gelir gibi faktörlere göre değişmektedir. ( Söylemez ve diğ ;2020). İnternette, erişime sahip olanlara yardımcı olmak için çok sayıda e-sağlık kaynağı bulunsa da internetten bilgi bulma ve kullanma yeteneği önemli bir beceridir.
E-sağlık okuryazarlığını etkileyen faktörler üzerine yapılan araştırmalar, sağlık bilgisine erişim sağlamak amacıyla geliştirilmiş uygulamalarda anlaşılır dil ve kavramların kullanılmamasının, dijital sistemlerin karmaşık olmasının ve internetteki kaynakların okunabilirliğinin düşük olmasının e-sağlık okuryazarlığını olumsuz etkilediğini ortaya koymaktadır. (Cheng ve ark., 2022). Yüksek yaş grubuna sahip bireylerde e- sağlık okuryazarlık düzeyinin düşük olduğu, sağlık hizmetlerinden yararlanma ve yaşanan rahatsızlıkları dolayısıyla zorluklar yaşadıkları görülmektedir. (Özer, Şantaş, & Budak, 2012). Yapılan araştırma sonucu kadınların teknolojik araç kullanma oranlarının daha yüksek olduğu (Tennant et al., 2015) ve erkeklere oranla sağlık alanında daha fazla araştırma yaptıkları bulunmuştur (Özer, Şantaş, & Budak, 2012). Sağlık alanında öğrenim gören öğrenciler üzerinde yapılan e-sağlık uygulamalarının farkındalığına yönelik çalışmada sınıf düzeyinin yükselmesi ile e-sağlık uygulamaları ile ilgili bilgi düzeyinin arttığı belirlenmiştir (Eke, Kişi, & Uğurluoğlu, 2019)
E - sağlık okuryazarlığı becerisi, internet üzerinden doğru arama stratejilerini kullanmaya ve yüksek kaliteye sahip sağlık bilgilerini anlayabilmeye yardımcı olmaktadır. (Dastani, 2020). Internet üzerinden sağlık alanındaki doğru ve kaliteli hizmeti tanıyarak nereden erişim sağlayabileceğini bilmek, randevu sistemleri gibi erişim araçlarını etkin kullanmak, sağlık hizmetlerinin yarar ve zararları konusunda doğru bilgilerle kıyas yapabilmek, tedavi amaçlı uygun görülen ilaç veya farklı tedavi yöntemlerinin nasıl kullanılacağını doğru bilmek ve uygulamak, istenen tahlil sonuçlarına erişmek, sağlık alanındaki doğru bilgilere nereden nasıl ulaşacağını bilmek gibi konular e-sağlık okuryazarlık düzeyinin önemini belirler. (Aydan, 2021).
Koopman ve arkadaşları (2014), bireylerin e-sağlık teknolojilerini kullanma isteğini etkileyen faktörler arasında gizlilik ve güvenlik endişeleri, bilgisayar kaygısı ve sağlık profesyonellerinden gelen bilgilerin güvenilirliğini saymaktadır .
Çevrim içi sağlık bilgisi arayışı bireylerin sağlık kaygılarını doğrudan etkileyebilmektedir. Sağlık kaygısı yüksek bireyler güvenilir bilgiye erişim eksikliği nedeniyle yanlış anlamalar yaşayabilmektedir. (McElroy ve Mertens, 2020). Öte yandan yüksek e-sağlık okuryazarlığına sahip bireylerin sağlık bilgilerini daha etkili bir şekilde değerlendirdiği ve bu bilgileri kullanarak sağlık kaygılarını azalttığı belirtilmektedir (Buchanan, Ess ve McKenzie, 2021). Benzer şekilde, e-sağlık okuryazarlığı yüksek bireylerin güvenilir bilgilere ulaşarak yanlış veya yanıltıcı bilgilere bağlı kaygı geliştirme olasılıklarının azaldığı ifade edilmektedir (Taha ve Lutfiyya, 2018).
Siberkondri teriminin ilk defa nerede ortaya atıldığı ve kime atfedileceği konusunda bazı tartışmalar olduğu bilinmektedir. Kavramın primer olarak ortaya çıkışına baktığımızda; 1999 tarihli bir Wall Street Journal makalesi ve İndependent’da yayınlanan 2001 tarihli farklı bir makalede tanımlandığı görülmüştür. Gerçekte siberkondrinin internetin ilk zamanlarında bu yeni ve devrim niteliğindeki bilgi ve telekomünikasyon ortamının olumsuz tarafına olan ilginin arttığı bir zamanda ortaya çıktığı da bilinmektedir
Esasında dikkatleri siberkondri üstüne çeken asıl etken 2009 da yayınlanan ve aslında bir nevi katalizör görevi görüp üzerinde yapılacak akademik çalışmaların önünü açan Microsoft çalışanı Horvitz’in makalesi olmuştur. İlgili makalede siberkondri; sağlık ile ilgili bilgiler için çevrimiçi aramalar sırasında ve internette kendi kendine teşhis koyma arayışında sağlık endişelerinin artması siberkondri olarak tanımlandı.
İnternet kullanımının yaygınlaşması çevrimiçi sağlık bilgisi arayanların sayısını gün geçtikçe artırmaktadır. Türkiye’de 2005 yılında internet kullananların (%18) arasında interneti sağlık bilgisi arama amacıyla kullananların oranı %22 iken, son yıllarda internet kullananların (%85) arasında bu oran neredeyse %70’lere çıkmıştır . İnternette semptomlar ve hastalıklar hakkında bilgi aramak genellikle yararlı amaçlara hizmet ederken , bu durumun kaygı ve psikolojik sıkıntı seviyesini artırarak duygusal olarak olumsuz sonuçlara yol açabildiği de bilinmektedir
Kavramın kökenini "siber" ve "hipokondriyazis" kelimelerinin oluşturduğu göz önüne alınarak, siberkondrinin internet veya bilgisayar kullanımıyla ilgili veya bundan kaynaklanmış bir hipokondriyazis türü olduğu söylenmektedir. Nitekim, Psikosomatik Araştırmalara Yönelik Tanı Ölçütleri (DCPR-Diagnostic Criteria for Psychosomatic Research), siberkondriyi hipokondriyazisin modern versiyonu olarak ele almaktadır. Tarhan vd. siberkondrinin sosyal ve ekonomik sonuçlara yol açabileceğini, bu kişilerin sürekli sağlık kaygılarından bahsetmelerinin ve internetten sağlık bilgisi aramalarının aileleri ve arkadaşlarıyla olan ilişkilerini bozabileceğini, mesleki yaşantılarına zarar verebileceğini, pahalı ilaçlar ve tedavi hizmeti almalarının ekonomik zorluklara sebep olabileceğini belirtmektedir.
Sağlık web sitelerini düzenleyen net bir kriter veya yönerge bulunmadığından, devlet web sitelerine, yazarların isimlerini ve kimlik bilgilerini açıkça belirten, mali çıkarları olmayan, saygın, akademik, tıbbi veya bilimsel kuruluşlara ait web sitelerine ve içeriğini sık sık güncelleyen ve bilimsel kanıt sağlayan kaynaklara daha fazla ağırlık verilmesi önerilmektedir.
Siberkondriyi betimleyebilmek için iki yaklaşım vardır. Birinci yaklaşım siberkondriyi sağlık kaygısı veya sıkıntısında artışla ilişkili ileri düzeyde ve tekrarlayan bir çevrimiçi sağlık araştırması örüntüsü olarak kavramsallaştırır. Bu yaklaşım siberkondrinin sağlık kaygısıyla alakadar olan kısmını vurgulamaktadır . İkinci yaklaşım ise daha geniş kapsamlı olan ve hatta siberkondriyi bir sendrom olarak tanımlayacak kadar geniş tutan bir tanımlamadır. Bu tanımlamaya göre siberkondri hem kaygıyı hem de zorlayıcılık unsurunu içermektedir. Bünyesinde birkaç bileşen içermesi ve çok boyutlu olması nedeniyle sendromatik bir durumdur. Bahsi geçen bu çok boyutlu kompleks yapı; tekrarlayan ve zaman alan çevrimiçi sağlık araştırmaları, bu araştırmaların sebep olduğu kaygı ve sıkıntı gibi olumsuz duygular, hatta oluşan negatif duygular sonucunda yaşam için gerekli olan aktivitelerin kesintiye uğraması ile birlikte bir sağlık otoritesine danışmaya kadar giden geniş bir boyuttan oluşmaktadır. ( McElroy ve diğ;2019)
Siberkondri düzeyi yüksek kişiler, mevcut hastalıklarını ve şikayetlerini oldukça yüksek abartı ile hissetmektedir. Hissedilen bu abartılı şikayetler beraberinde oldukça yüksek strese ve kaygıya neden olmaktadır. Yüksek stres ve kaygının vücut üzerindeki etkileri ise yüksek tansiyon seviyelerine, kas iskelet sistemi ağrılarına ve immün sistem düşüklüğüyle birlikte immun sistem patolojilerine sebep olmaktadır (Varma;2021)
Siberkondrinin farmakolojik bir tedavisi bulunmamakta, sağlık kaygısı bağlamında tedavi edilebileceği söylenmektedir. Tedavide öncelikle kaygıyı artıran ve sürdüren faktörlerin belirlenmesi ve davranışın tetikleyicilerinin (yeni bir semptomun ortaya çıkması gibi), siberkondrinin işlevinin (güvence arama gibi) ve sonuçlarının (örn. ÇSBAD esnasında fazla zaman harcanması nedeniyle aile sorumluluklarının ihmal edilmesi) belirlenerek özenli bir vaka formülasyonunun yapılması gerekmektedir. Siberkondrinin altında yatan başka bir psikopataloji olup olmadığına bakılmalıdır. Başka patolojik belirtiler yoksa online bilişsel davranışçı terapi hizmetlerinin verilebileceği önerilmektedir . Bu konuda yapılmış deneysel bir araştırma, sağlık anksiyetesi için uygulanan çevrimiçi bilişsel davranışçı terapinin siberkondri düzeyini etkili bir şekilde azaltabileceğini bulmuştur. Bunun yanı sıra, siberkondrinin tedavisi ve yönetilmesi konusunda literatürde fazla deneysel araştırma bulunmamakta, önerilerin sonuç getirip getirmeyeceğini anlamak için daha çok araştırmaya ihtiyaç duyulmaktadır. (Potur;2023)
Hekim başına düşen hasta sayısının yüksek oluşu, hekimin hastaya yanaşma tarzının, hekimlerin teknik ve mekanik bir biçimde hastayı ele almaları, hastalığın oluş nedenleri, etkileri hakkında hastayı bilgilendirmemelerinin de, paternalist yaklaşımların da siberkondriye yol açabileceğini kabul etmek lazımdır.
E-sağlık okuryazarlığı ölçeği (SOYÖ)
Norman ve Skinner tarafından 2006 yılında geliştirilen ölçeğin Türkçeye uyarlanması Tamer-Gencer (2017) tarafından yapılmıştır (Norman ve Skinner, 2006; TamerGencer, 2017). Bu ölçek sağlık durumlarına/problemlerine ilişkin elektronik sağlık bilgilerini bulma, değerlendirme ve uygulama konusunda bireylerin bilgi, konfor ve algılanan becerilerini ölçmek için geliştirilmiştir. Tek boyuttan ve 8 maddeden oluşan, beşli Likert tipinde (1=kesinlikle katılmıyorum, 5=kesinlikle katılıyorum) olan ölçekte ters puanlanan madde bulunmamakta, ölçekten en az 8 en fazla 40 puan alınabilmektedir. Ölçekten alınan puan arttıkça bireylerin e-sağlık okuryazarlık düzeyleri artmaktadır. Ölçeğin Türkçe uyarlamasında Cronbach’s Alpha güvenilirlik 15 katsayısı 0,91 olarak bulunmuştur (Tamer-Gencer, 2017). Bu araştırmada ölçeğin Cronbach’s Alpha güvenilirlik katsayısı 0,92 olarak belirlenmiştir.
Haydi kendimizi değerlendirelim
E-Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği
Aşağıdaki ifadelere katılım düzeyinizi işaretleyiniz.
Hiç Katılmıyorum… Katılmıyorum ..Kararsızım …Katılıyorum …Tamamen Katılıyorum
1.İnternette hangi sağlık kaynaklarının ulaşılabilir olduğunu biliyorum.
2.İnternetteki yararlı sağlık kaynaklarını nerede bulacağımı biliyorum.
3.İnternetteki yararlı sağlık kaynaklarını nasıl bulacağımı biliyorum.
4.Sağlık hususunda sorularıma yanıt bulmak adına interneti nasıl kullanacağımı biliyorum.
5.İnternette bana yardımcı olması adına bulduğum sağlık bilgilerini nasıl kullanacağımı biliyorum.
6.İnternette bulduğum sağlık kaynaklarını değerlendirmek için ihtiyacım olan beceriye sahibim.
7.İnternetteki yüksek kalitedeki sağlık kaynaklarını düşük kalitedeki sağlık kaynaklarından ayırt edebilirim.
8.Sağlığa ilişkin kararlar verirken internetten bilgi kullanımında kendime güveniyorum.
Siberkondri Ciddiyet Ölçeği Kısa Form-12 (CSS-12):
McElroy ve Shevlin tarafından 2014 yılında geliştirilen Siberkondri Ciddiyet Ölçeği’nin yine aynı kişiler tarafından 2019 yılında geliştirilen kısa formunun geçerlik ve güvenirlik çalışmaları Tuğtekin ve Tuğtekin (2021) tarafından yapılan Türkçe versiyonu kullanıldı.49 Orijinal ölçeğin Cronbach alfa değeri 0,90 Türkçe versiyonunun ise 0,83 olarak bildirilmiştir.49,50 Ölçek 18 yaş üstü hastalar ve sağlıklı bireylerde uygulanabilmektedir. Ölçek 4 boyut ve 12 ifadeden oluşan çok boyutlu bir ölçüm aracıdır: (1) Zorlama, yoğun çevrimiçi aramalar nedeniyle kullanıcıların günlük yaşamlarının kesintiye uğramasını, (2) Aşırılık, internette aşırı veya tekrar tekrar tıbbi bilgi arama davranışını, (3) Sıkıntı, olumsuz çevrimiçi aramaların neden olduğu uykusuzluk ve depresyon gibi psikolojik duyguları, (4) Güven arayışı, tıp uzmanları gibi diğer kaynaklardan güvence arama davranışını ifade etmektedir. “Zorlama” alt boyutu 2,7,10. “sıkıntı” alt boyutu 4,8,9., ‘aşırılık’’ alt boyutu 1,3,6., “güven arayışı” alt boyutu 5,11,12. sorulardan oluşmaktadır. Ölçekte ters puanlanması gereken önerme yoktur. Ölçek, ‘asla- nadiren-bazen-sık sık-her zaman’ yanıtlarına göre 1-5 arası likert tipte toplamda en düşük 12 en yüksek 60 üzerinden puanlanmaktadır. Ölçekte alınan puanın artması internet üzerinden kişilerin sağlıklarıyla ilgili aşırı veya tekrarlayan tıbbi bilgi araması sonucunda anksiyete ve endişelerinin arttığı şeklinde yorumlanmaktadır.(Yorgancıoğlu ve diğ;2023)
SİBERKONDRİ CİDDİYET ÖLÇEĞİ KISA FORMU (CCS-12)
İfadeler Asla Nadiren Bazen Sık Sık Her Zaman
1-Vücudumla ilgili açıklayamadığım bir durum hissedersem, bu durumu internette araştırırım. 1 2 3 4 5
2-Hastalık belirtilerini/vücudumla ilgili durumları internette araştırmak, internette yaptığım diğer faaliyetleri engeller. 1 2 3 4 5
3- Aynı hastalık belirtileri ile ilgili farklı internet sitelerini okurum. 1 2 3 4 5
4-İnternette hastalık belirtilerimin nadir görülen veya ciddi bir hastalıkta da görüldüğünü okursam paniğe kapılırım. 1 2 3 4 5
5-Hastalık belirtilerini/ vücudumla ilgili durumları internette araştırmam aile hekimime başvurmama neden olur. 1 2 3 4 5
6-Aynı hastalık belirtilerini internette birden fazla defa araştırırım 1 2 3 4 5
7-Hastalık belirtilerini/ vücudumla ilgili durumları internette araştırmam işim/okulumla ilgili diğer faaliyetlerimi engeller 1 2 3 4 5
8-İnternette durumumla ilgili kötü bir şey görmediğim sürece kendimi iyi hissederim. 1 2 3 4 5
9-Hastalık belirtilerini/ vücudumla ilgili durumları internette araştırdıktan sonra daha endişeli hissederim 1 2 3 4 5
10-Hastalık belirtilerini/ vücudumla ilgili durumları internette araştırmak, internet dışında gerçekleştirdiğim sosyal aktivitelerimi engeller. 1 2 3 4 5
11-İnternette gördüğüm/okuduğum bazı tetkikleri bana yapması için, aile hekimine veya başka bir hekime talepte bulunurum. 1 2 3 4 5
12-Hastalık belirtilerini/ vücudumla ilgili durumları internette araştırmam farklı uzmanlıktan hekimlere başvurmama neden olur. 1 2 3 4 5
Kaynakça
Aydan, S. (2021). E-Sağlık okuryazarlığı. C. Korku (Ed.), Sağlık sektöründe yenilikçi teknolojiler içinde. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
Barış, E. (2024) Öğrencilerinin E-sağlık Okuryazarlığı Düzeyleri, Sağlık Hizmeti Kullanımları ve İlişkili Etmenler .uzmanlık tezi dr. pamukkale üniversitesi
Coşkun, S., & Bebiş, H. (2015). Adolesanlarda e-sağlık okuryazarlığı ölçeği: Türkçe Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Gülhane Tıp Dergisi, 57(4), 378-384.
Cheng, C., Gearon, E., Hawkins, M., McPhee, K., Hanna, L., Batterham, R., ve Osborne, R. H. (2022). Digital health literacy as a predictor of awareness, engagement, and use of a national web-based personal health record: Populationbased survey study. Journal of Medical Internet Research, 24(9), 1-15.
Çınar, S., Boztepe, H. ve Özcebe, H. (2020). Ergenlerin sosyodemografik özelliklerinin esağlık okuryazarlığına etkisi. Avrupa Halk Sağlığı Dergisi, 30(5), 166-934.
Eke, E., Kişi, M., & Uğurluoğlu, D. (2019). E-sağlık uygulamalarının farkındalığına yönelik bir araştırma. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 6(2), 510-522.
McElroy E, Kearney M, Touhey J, Evans J, Cooke Y, Shevlin M. The CSS-12: Development and Validation of a Short-Form Version of the Cyberchondria Severity Scale. Cyberpsychology, Behav Soc Netw. 2019;22(5):330–5.
Eysenbach G. What is e-health? J Med Internet Res [Internet]. 2001 Jun;3(2):e20. Available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11720962 54. Anderson JG, Rainey MR, Eysenbach G. The Impact of CyberHealthcare on the Physician–Patient Relationship. J Med Syst [Internet]. 2003;27(1):67–84. Available from: https://doi.org/10.1023/A:1021061229743
Gilstad H. Toward a comprehensive model of eHealth literacy. In 2014.
Horvitz E. Cyberchondria: Studies of the Escalation of Medical Concerns in Web Search. Rev Med Suisse. 2014;10(440):4.
Masilamani V, Sriram A, Rozario AM. eHealth literacy of late adolescents: Credibility and quality of health information through smartphones in India//Alfabetización en e-Salud de los jóvenes: Credibilidad y calidad de la información sanitaria con móviles en la India. Comunicar, 2020;28(64), 85-95
Norman CD, Skinner HA. eHealth Literacy: Essential Skills for Consumer Health in a Networked World. J Med Internet Res. 2006 Jun;8(2):e9.
Özer, Ö., Şantaş, F., & Budak, F. (2012). Sağlık web sitelerinin kullanım düzeylerinin incelenmesi: Örnek bir uygulama. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 1(4), 128-140.
Potur, İ.S.(2023) Çevrimiçi Sağlık Bilgisi Arama Davranışı, E-sağlık okuryazarlığı ve Siberkondri Ciddiyet Seviyesinin serviks kanseri taramalarına Katılım ile ilişkisinin incelenmesi dr. tıpta uzmanlık tezi ankara,
Söylemez S, Uçar N, Sancar M, Okuyan B, Üstün G. Assessment of the pharmacy students e-health literacy and mobile health application utilization. J Res Pharm. 2020;24:1–7.
Şimşek, T. (2019). Kayseri İlindeki Lise Öğrencilerinin Sağlık Okuryazarlık Düzeylerinin Belirlenmesi ve Etkileyen Faktörlerin Saptanması. Sağlık Bilimlerinde Eğitim Dergisi, 2(1), 43-52
Tamer Gencer, Z. (2017). Norman ve skınner’ın e-sağlık okuryazarlığı ölçeğinin kültürel uyarlaması için geçerlilik ve güvenilirlik çalışması. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (52), 131-145.
Tarhan N, Tutgun-Ünal A, Ekinci Y. Yeni kuşak hastalığı siberkondri: Yeni medya çağında kuşakların siberkondri düzeyleri ile sağlık okuryazarlığı ilişkisi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi [Internet]. 31 Mayıs 2021 [a.yer 07 Temmuz 2023];17(37):4253-97. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/opus/issue/62389/855959
Yorgancıoğlu Tarcan G, Karahan A, Sebik NB. Kısa Form Siberkondri (CSS-12) Ciddiyet Ölçeğinin Geçerlik ve Güvenirliği: Sağlık Bilişimi Alanına Özel Bir Uygulama. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi 2023; 26(1):207-218.
e-nabız [Internet]. Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı. [cited 2023 Jul 1]. Available from: https://enabiz.gov.tr/Yardim/Index?lang=tr 57. AliYılmaz MustafaKaya M. Sağlık Bilimleri Fakültesi Öğrencilerinin ESağlık Okuryazarlığı Düzeylerinin Belirlenmesi. Journal. 2020;(31):148–57.
Sağlık okuryazarlığının birey ve toplum sağlığı üzerindeki etkileri oldukça geniş kapsamlıdır. Yüksek düzeyde sağlık okuryazarlığına sahip bireyler; kronik hastalıkların daha etkili bir şekilde yönetilmesi, sağlık hizmetlerine daha kolay ve etkin erişim, sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz gibi sağlıklı yaşam tarzlarının benimsenmesi, sağlık hizmetlerinden daha fazla memnuniyet duyma ve sağlık hizmetlerinin kalitesinin artmasına katkı sağlama gibi faydalar elde etmektedirler. (Jacobs vd., 2016). Aynı zamanda sağlık okuryazarlığı, sosyo-ekonomik düzeyi düşük olan bireylerin sağlık hizmetlerine erişimini kolaylaştırarak sağlıkta eşitsizlikleri azaltmaya katkıda bulunur. (Çınar vd., 2020). Sağlık okuryazarlığının sadece fiziksel sağlığı değil insanların sağlık ve tıbbi sorunlarıyla doğru şekilde başa çıkmasını; ilaç etiketlerini doğru bir şekilde okumasını, anlamasını ve reçeteli ilaçları doğru bir şekilde almasının da bir göstergesi olduğu belirtilmektedir. (DeMarco ve Nystrom, 2010).
E-sağlık okuryazarlığı, sağlık sorunlarını ele almak için elektronik kaynaklardan gelen bilgileri etkili bir şekilde kullanma becerisidir. Bu kavram, çevrimiçi olarak sağlık bilgilerini aramayı, bulmayı, kavramayı ve değerlendirmeyi sonrasında ise bu bilgiyi sağlık sorunlarını çözmek için veya bilinçli olarak sağlık ile ilgili kararlar almak için uygulamayı içermektedir (Masilamani, 2020; Norman ve Skinner, 2006; Çınar vd., 2020). E-sağlık okuryazarlığı, bireylerin hem sağlıklarını korumak ve iyileştirmek hem de kötüleşen sağlık koşullarını yönetmek için temel sağlık bilgilerine erişmelerini, yorumlamalarını ve anlamalarını sağlamaktadır. (Norman ve Skinner, 2006). E-Sağlık okuryazarlığı, kullanıcıların mobil sağlık teknolojilerinden etkili bir şekilde yararlanabilmeleri için olmazsa olmazdır.
Düşük düzeyde e-sağlık okuryazarlığı olumsuz sağlık sonuçlarıyla bağlantılıdır. Bilinçli sağlık kararları alma, doğru bilgilere erişme, hastalıkları önleme, koşulları etkili bir şekilde yönetme ve tedavi planlarına uyma konusunda zorluklara yol açabilmektedir. Bu okuryazarlık eksikliği, uzun vadeli hastalık risklerinin artması ve daha yüksek ölüm oranları ile ilişkilidir. Buna karşılık, yüksek düzeyde e-sağlık okuryazarlığı olumlu sağlık sonuçlarına katkıda bulunmaktadır ve daha sağlıklı bir yaşam biçiminin benimsenmesini desteklemektedir. Bireylerin refahlarını destekleyen davranışlar geliştirmelerini ve sağlıklarıyla ilgili daha iyi kararlar almalarını sağlamaktadır. (Çınar vd., 2020).
Sağlık okuryazarlığı düzeyi yüksek bireyler, sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz ve sigara kullanımı gibi risk faktörleri konusunda daha bilinçli oldukları için bu bireylerde kronik hastalıkların gelişme riski de azalmaktadır. Kronik hastalığı olan bireyler ise yüksek seviyede sağlık okuryazarlığı sayesinde hastalıklarını daha iyi yönetebilmekte, tedaviye daha iyi uyum sağlayabilmekte ve yaşam kalitelerini artırabilmektedir. Sağlık okuryazarlığı, bireylerin sağlık hizmetlerine daha kolay erişim sağlamalarına ve sağlık çalışanlarıyla daha etkili iletişim kurmalarına yardımcı olmaktadır. Sağlık okuryazarlığı sayesinde bireyler, sağlıklarıyla ilgili kararları daha bilinçli ve bağımsız olarak almaktadır. (Coşkun ve Bebiş, 2015)
E-sağlık tıbbi bilişim, halk sağlığı ve iş dünyasının kesişiminde, internet ve teknolojiler ile sunulan veya geliştirilen sağlık hizmetlerine ve bilgilerine atıfta bulunan bir alandır. Daha geniş anlamıyla bu ifade, bilgi ve iletişim teknolojisini kullanarak sadece teknik bir gelişmeyi değil, aynı zamanda bir zihinsel durumu, bir düşünme biçimini, bir tutumu ve bir ağa bağlılığı, küresel düşünmeye yönelik sağlık hizmetlerini yerel, bölgesel ve dünya çapında iyileştirme taahhüdünü tanımlar .(Eysenbach;2001). E-sağlık uygulamaları ile hekim ve sağlık tüketicisi aynı bilgi ortamını paylaşabilmektedir. Böylece sağlık tüketicisi de daha eğitimli hale gelerek daha bilgili olarak kabul edilmektedir .(Barış;2024)
E-Sağlık uygulamaları yaygın olarak kullanılmaktadır ve etkileşimli sağlık bilgi sistemlerinin sağlık bakım sistemine kalite, kapasite, verimlilik ve erişimin iyileştirilmesinde yardımcı olabileceği kabul edilmektedir. (Gilstad;2014). E-sağlık uygulamaları içerisinde tüketiciler tarafından giderek artan şekilde kullanılan bir uygulama e-nabız kişisel sağlık sistemidir. 2015 yılında kullanıma açılan e-nabız kişisel sağlık sistemi uygulaması kısaca sağlık çalışanlarının ve hastaların sağlık kuruluşlarından toplanan geçmiş sağlık bilgilerini istedikleri zamanda erişebilecekleri ve tüm sağlık bilgilerini yönetebilecekleri bir uygulamadır. Türk vatandaşları bu uygulama sayesinde sağlık bakanlığına bağlı herhangi bir sağlık kuruluşundan aldıkları muayene, tetkik ve tedavi hizmetleri hakkında bilgi sahibi olabilmektedir. Bu uygulama, hastaların izin yetkisi vermesi koşuluyla sağlık kayıtlarının hekimlerce değerlendirilebildiği, böylelikle teşhis ve tedavi sürecinin kalitesini ve hızını artırmaktadır. Hastayla hekim arasında güçlü bir iletişim ağının kurulmasını ve internet üzerinden güvenli bir şekilde erişim imkânı sağlayan geniş ve kapsamlı sağlık bilişim alt yapısı sağlamaktadır .(Barış;2024)
E-sağlık okuryazarlığı çok boyutlu bir özelliğe sahiptir. Norman ve Skinner (2006)’e göre, e-sağlık okuryazarlığı çeşitli okuryazarlık becerilerini bir araya getirmektedir. Bu doğrultuda e-sağlık okuryazarlığında temelde; geleneksel okuryazarlık, sağlık okuryazarlığı, bilgi okuryazarlığı, bilim okuryazarlığı, medya okuryazarlığı ve bilgisayar okuryazarlığı olmak üzere altı temel beceri bulunmaktadır. (Norman ve diğ;2006). Bu altı okuryazarlık türünün tümü, tüketicilerin e-sağlık ile ilgili deneyimlerini tam olarak optimize etmek için gereken temel becerileri oluşturmaktadır .
E-sağlık okuryazarlığının, hastaların sağlık davranışları, bilgileri ve sağlık taramasına katılma becerisi, sağlık hizmeti amaç ve hedeflerine ulaşmak için mobil teknolojiyi kullanma, sağlık hizmetleriyle ilgili araştırma yapma ve tıbbi tavsiye arama ile pozitif ve anlamlı şekilde ilişkili olduğunu ortaya koyan çalışmalar bulunmaktadır. ( James ve diğ;2016)).
E-sağlık okuryazarlığı düzeyi yaş, cinsiyet, eğitim düzeyi, internete erişilebilirlik ve gelir gibi faktörlere göre değişmektedir. ( Söylemez ve diğ ;2020). İnternette, erişime sahip olanlara yardımcı olmak için çok sayıda e-sağlık kaynağı bulunsa da internetten bilgi bulma ve kullanma yeteneği önemli bir beceridir.
E-sağlık okuryazarlığını etkileyen faktörler üzerine yapılan araştırmalar, sağlık bilgisine erişim sağlamak amacıyla geliştirilmiş uygulamalarda anlaşılır dil ve kavramların kullanılmamasının, dijital sistemlerin karmaşık olmasının ve internetteki kaynakların okunabilirliğinin düşük olmasının e-sağlık okuryazarlığını olumsuz etkilediğini ortaya koymaktadır. (Cheng ve ark., 2022). Yüksek yaş grubuna sahip bireylerde e- sağlık okuryazarlık düzeyinin düşük olduğu, sağlık hizmetlerinden yararlanma ve yaşanan rahatsızlıkları dolayısıyla zorluklar yaşadıkları görülmektedir. (Özer, Şantaş, & Budak, 2012). Yapılan araştırma sonucu kadınların teknolojik araç kullanma oranlarının daha yüksek olduğu (Tennant et al., 2015) ve erkeklere oranla sağlık alanında daha fazla araştırma yaptıkları bulunmuştur (Özer, Şantaş, & Budak, 2012). Sağlık alanında öğrenim gören öğrenciler üzerinde yapılan e-sağlık uygulamalarının farkındalığına yönelik çalışmada sınıf düzeyinin yükselmesi ile e-sağlık uygulamaları ile ilgili bilgi düzeyinin arttığı belirlenmiştir (Eke, Kişi, & Uğurluoğlu, 2019)
E - sağlık okuryazarlığı becerisi, internet üzerinden doğru arama stratejilerini kullanmaya ve yüksek kaliteye sahip sağlık bilgilerini anlayabilmeye yardımcı olmaktadır. (Dastani, 2020). Internet üzerinden sağlık alanındaki doğru ve kaliteli hizmeti tanıyarak nereden erişim sağlayabileceğini bilmek, randevu sistemleri gibi erişim araçlarını etkin kullanmak, sağlık hizmetlerinin yarar ve zararları konusunda doğru bilgilerle kıyas yapabilmek, tedavi amaçlı uygun görülen ilaç veya farklı tedavi yöntemlerinin nasıl kullanılacağını doğru bilmek ve uygulamak, istenen tahlil sonuçlarına erişmek, sağlık alanındaki doğru bilgilere nereden nasıl ulaşacağını bilmek gibi konular e-sağlık okuryazarlık düzeyinin önemini belirler. (Aydan, 2021).
Koopman ve arkadaşları (2014), bireylerin e-sağlık teknolojilerini kullanma isteğini etkileyen faktörler arasında gizlilik ve güvenlik endişeleri, bilgisayar kaygısı ve sağlık profesyonellerinden gelen bilgilerin güvenilirliğini saymaktadır .
Çevrim içi sağlık bilgisi arayışı bireylerin sağlık kaygılarını doğrudan etkileyebilmektedir. Sağlık kaygısı yüksek bireyler güvenilir bilgiye erişim eksikliği nedeniyle yanlış anlamalar yaşayabilmektedir. (McElroy ve Mertens, 2020). Öte yandan yüksek e-sağlık okuryazarlığına sahip bireylerin sağlık bilgilerini daha etkili bir şekilde değerlendirdiği ve bu bilgileri kullanarak sağlık kaygılarını azalttığı belirtilmektedir (Buchanan, Ess ve McKenzie, 2021). Benzer şekilde, e-sağlık okuryazarlığı yüksek bireylerin güvenilir bilgilere ulaşarak yanlış veya yanıltıcı bilgilere bağlı kaygı geliştirme olasılıklarının azaldığı ifade edilmektedir (Taha ve Lutfiyya, 2018).
Siberkondri teriminin ilk defa nerede ortaya atıldığı ve kime atfedileceği konusunda bazı tartışmalar olduğu bilinmektedir. Kavramın primer olarak ortaya çıkışına baktığımızda; 1999 tarihli bir Wall Street Journal makalesi ve İndependent’da yayınlanan 2001 tarihli farklı bir makalede tanımlandığı görülmüştür. Gerçekte siberkondrinin internetin ilk zamanlarında bu yeni ve devrim niteliğindeki bilgi ve telekomünikasyon ortamının olumsuz tarafına olan ilginin arttığı bir zamanda ortaya çıktığı da bilinmektedir
Esasında dikkatleri siberkondri üstüne çeken asıl etken 2009 da yayınlanan ve aslında bir nevi katalizör görevi görüp üzerinde yapılacak akademik çalışmaların önünü açan Microsoft çalışanı Horvitz’in makalesi olmuştur. İlgili makalede siberkondri; sağlık ile ilgili bilgiler için çevrimiçi aramalar sırasında ve internette kendi kendine teşhis koyma arayışında sağlık endişelerinin artması siberkondri olarak tanımlandı.
İnternet kullanımının yaygınlaşması çevrimiçi sağlık bilgisi arayanların sayısını gün geçtikçe artırmaktadır. Türkiye’de 2005 yılında internet kullananların (%18) arasında interneti sağlık bilgisi arama amacıyla kullananların oranı %22 iken, son yıllarda internet kullananların (%85) arasında bu oran neredeyse %70’lere çıkmıştır . İnternette semptomlar ve hastalıklar hakkında bilgi aramak genellikle yararlı amaçlara hizmet ederken , bu durumun kaygı ve psikolojik sıkıntı seviyesini artırarak duygusal olarak olumsuz sonuçlara yol açabildiği de bilinmektedir
Kavramın kökenini "siber" ve "hipokondriyazis" kelimelerinin oluşturduğu göz önüne alınarak, siberkondrinin internet veya bilgisayar kullanımıyla ilgili veya bundan kaynaklanmış bir hipokondriyazis türü olduğu söylenmektedir. Nitekim, Psikosomatik Araştırmalara Yönelik Tanı Ölçütleri (DCPR-Diagnostic Criteria for Psychosomatic Research), siberkondriyi hipokondriyazisin modern versiyonu olarak ele almaktadır. Tarhan vd. siberkondrinin sosyal ve ekonomik sonuçlara yol açabileceğini, bu kişilerin sürekli sağlık kaygılarından bahsetmelerinin ve internetten sağlık bilgisi aramalarının aileleri ve arkadaşlarıyla olan ilişkilerini bozabileceğini, mesleki yaşantılarına zarar verebileceğini, pahalı ilaçlar ve tedavi hizmeti almalarının ekonomik zorluklara sebep olabileceğini belirtmektedir.
Sağlık web sitelerini düzenleyen net bir kriter veya yönerge bulunmadığından, devlet web sitelerine, yazarların isimlerini ve kimlik bilgilerini açıkça belirten, mali çıkarları olmayan, saygın, akademik, tıbbi veya bilimsel kuruluşlara ait web sitelerine ve içeriğini sık sık güncelleyen ve bilimsel kanıt sağlayan kaynaklara daha fazla ağırlık verilmesi önerilmektedir.
Siberkondriyi betimleyebilmek için iki yaklaşım vardır. Birinci yaklaşım siberkondriyi sağlık kaygısı veya sıkıntısında artışla ilişkili ileri düzeyde ve tekrarlayan bir çevrimiçi sağlık araştırması örüntüsü olarak kavramsallaştırır. Bu yaklaşım siberkondrinin sağlık kaygısıyla alakadar olan kısmını vurgulamaktadır . İkinci yaklaşım ise daha geniş kapsamlı olan ve hatta siberkondriyi bir sendrom olarak tanımlayacak kadar geniş tutan bir tanımlamadır. Bu tanımlamaya göre siberkondri hem kaygıyı hem de zorlayıcılık unsurunu içermektedir. Bünyesinde birkaç bileşen içermesi ve çok boyutlu olması nedeniyle sendromatik bir durumdur. Bahsi geçen bu çok boyutlu kompleks yapı; tekrarlayan ve zaman alan çevrimiçi sağlık araştırmaları, bu araştırmaların sebep olduğu kaygı ve sıkıntı gibi olumsuz duygular, hatta oluşan negatif duygular sonucunda yaşam için gerekli olan aktivitelerin kesintiye uğraması ile birlikte bir sağlık otoritesine danışmaya kadar giden geniş bir boyuttan oluşmaktadır. ( McElroy ve diğ;2019)
Siberkondri düzeyi yüksek kişiler, mevcut hastalıklarını ve şikayetlerini oldukça yüksek abartı ile hissetmektedir. Hissedilen bu abartılı şikayetler beraberinde oldukça yüksek strese ve kaygıya neden olmaktadır. Yüksek stres ve kaygının vücut üzerindeki etkileri ise yüksek tansiyon seviyelerine, kas iskelet sistemi ağrılarına ve immün sistem düşüklüğüyle birlikte immun sistem patolojilerine sebep olmaktadır (Varma;2021)
Siberkondrinin farmakolojik bir tedavisi bulunmamakta, sağlık kaygısı bağlamında tedavi edilebileceği söylenmektedir. Tedavide öncelikle kaygıyı artıran ve sürdüren faktörlerin belirlenmesi ve davranışın tetikleyicilerinin (yeni bir semptomun ortaya çıkması gibi), siberkondrinin işlevinin (güvence arama gibi) ve sonuçlarının (örn. ÇSBAD esnasında fazla zaman harcanması nedeniyle aile sorumluluklarının ihmal edilmesi) belirlenerek özenli bir vaka formülasyonunun yapılması gerekmektedir. Siberkondrinin altında yatan başka bir psikopataloji olup olmadığına bakılmalıdır. Başka patolojik belirtiler yoksa online bilişsel davranışçı terapi hizmetlerinin verilebileceği önerilmektedir . Bu konuda yapılmış deneysel bir araştırma, sağlık anksiyetesi için uygulanan çevrimiçi bilişsel davranışçı terapinin siberkondri düzeyini etkili bir şekilde azaltabileceğini bulmuştur. Bunun yanı sıra, siberkondrinin tedavisi ve yönetilmesi konusunda literatürde fazla deneysel araştırma bulunmamakta, önerilerin sonuç getirip getirmeyeceğini anlamak için daha çok araştırmaya ihtiyaç duyulmaktadır. (Potur;2023)
Hekim başına düşen hasta sayısının yüksek oluşu, hekimin hastaya yanaşma tarzının, hekimlerin teknik ve mekanik bir biçimde hastayı ele almaları, hastalığın oluş nedenleri, etkileri hakkında hastayı bilgilendirmemelerinin de, paternalist yaklaşımların da siberkondriye yol açabileceğini kabul etmek lazımdır.
E-sağlık okuryazarlığı ölçeği (SOYÖ)
Norman ve Skinner tarafından 2006 yılında geliştirilen ölçeğin Türkçeye uyarlanması Tamer-Gencer (2017) tarafından yapılmıştır (Norman ve Skinner, 2006; TamerGencer, 2017). Bu ölçek sağlık durumlarına/problemlerine ilişkin elektronik sağlık bilgilerini bulma, değerlendirme ve uygulama konusunda bireylerin bilgi, konfor ve algılanan becerilerini ölçmek için geliştirilmiştir. Tek boyuttan ve 8 maddeden oluşan, beşli Likert tipinde (1=kesinlikle katılmıyorum, 5=kesinlikle katılıyorum) olan ölçekte ters puanlanan madde bulunmamakta, ölçekten en az 8 en fazla 40 puan alınabilmektedir. Ölçekten alınan puan arttıkça bireylerin e-sağlık okuryazarlık düzeyleri artmaktadır. Ölçeğin Türkçe uyarlamasında Cronbach’s Alpha güvenilirlik 15 katsayısı 0,91 olarak bulunmuştur (Tamer-Gencer, 2017). Bu araştırmada ölçeğin Cronbach’s Alpha güvenilirlik katsayısı 0,92 olarak belirlenmiştir.
Haydi kendimizi değerlendirelim
E-Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği
Aşağıdaki ifadelere katılım düzeyinizi işaretleyiniz.
Hiç Katılmıyorum… Katılmıyorum ..Kararsızım …Katılıyorum …Tamamen Katılıyorum
1.İnternette hangi sağlık kaynaklarının ulaşılabilir olduğunu biliyorum.
2.İnternetteki yararlı sağlık kaynaklarını nerede bulacağımı biliyorum.
3.İnternetteki yararlı sağlık kaynaklarını nasıl bulacağımı biliyorum.
4.Sağlık hususunda sorularıma yanıt bulmak adına interneti nasıl kullanacağımı biliyorum.
5.İnternette bana yardımcı olması adına bulduğum sağlık bilgilerini nasıl kullanacağımı biliyorum.
6.İnternette bulduğum sağlık kaynaklarını değerlendirmek için ihtiyacım olan beceriye sahibim.
7.İnternetteki yüksek kalitedeki sağlık kaynaklarını düşük kalitedeki sağlık kaynaklarından ayırt edebilirim.
8.Sağlığa ilişkin kararlar verirken internetten bilgi kullanımında kendime güveniyorum.
Siberkondri Ciddiyet Ölçeği Kısa Form-12 (CSS-12):
McElroy ve Shevlin tarafından 2014 yılında geliştirilen Siberkondri Ciddiyet Ölçeği’nin yine aynı kişiler tarafından 2019 yılında geliştirilen kısa formunun geçerlik ve güvenirlik çalışmaları Tuğtekin ve Tuğtekin (2021) tarafından yapılan Türkçe versiyonu kullanıldı.49 Orijinal ölçeğin Cronbach alfa değeri 0,90 Türkçe versiyonunun ise 0,83 olarak bildirilmiştir.49,50 Ölçek 18 yaş üstü hastalar ve sağlıklı bireylerde uygulanabilmektedir. Ölçek 4 boyut ve 12 ifadeden oluşan çok boyutlu bir ölçüm aracıdır: (1) Zorlama, yoğun çevrimiçi aramalar nedeniyle kullanıcıların günlük yaşamlarının kesintiye uğramasını, (2) Aşırılık, internette aşırı veya tekrar tekrar tıbbi bilgi arama davranışını, (3) Sıkıntı, olumsuz çevrimiçi aramaların neden olduğu uykusuzluk ve depresyon gibi psikolojik duyguları, (4) Güven arayışı, tıp uzmanları gibi diğer kaynaklardan güvence arama davranışını ifade etmektedir. “Zorlama” alt boyutu 2,7,10. “sıkıntı” alt boyutu 4,8,9., ‘aşırılık’’ alt boyutu 1,3,6., “güven arayışı” alt boyutu 5,11,12. sorulardan oluşmaktadır. Ölçekte ters puanlanması gereken önerme yoktur. Ölçek, ‘asla- nadiren-bazen-sık sık-her zaman’ yanıtlarına göre 1-5 arası likert tipte toplamda en düşük 12 en yüksek 60 üzerinden puanlanmaktadır. Ölçekte alınan puanın artması internet üzerinden kişilerin sağlıklarıyla ilgili aşırı veya tekrarlayan tıbbi bilgi araması sonucunda anksiyete ve endişelerinin arttığı şeklinde yorumlanmaktadır.(Yorgancıoğlu ve diğ;2023)
SİBERKONDRİ CİDDİYET ÖLÇEĞİ KISA FORMU (CCS-12)
İfadeler Asla Nadiren Bazen Sık Sık Her Zaman
1-Vücudumla ilgili açıklayamadığım bir durum hissedersem, bu durumu internette araştırırım. 1 2 3 4 5
2-Hastalık belirtilerini/vücudumla ilgili durumları internette araştırmak, internette yaptığım diğer faaliyetleri engeller. 1 2 3 4 5
3- Aynı hastalık belirtileri ile ilgili farklı internet sitelerini okurum. 1 2 3 4 5
4-İnternette hastalık belirtilerimin nadir görülen veya ciddi bir hastalıkta da görüldüğünü okursam paniğe kapılırım. 1 2 3 4 5
5-Hastalık belirtilerini/ vücudumla ilgili durumları internette araştırmam aile hekimime başvurmama neden olur. 1 2 3 4 5
6-Aynı hastalık belirtilerini internette birden fazla defa araştırırım 1 2 3 4 5
7-Hastalık belirtilerini/ vücudumla ilgili durumları internette araştırmam işim/okulumla ilgili diğer faaliyetlerimi engeller 1 2 3 4 5
8-İnternette durumumla ilgili kötü bir şey görmediğim sürece kendimi iyi hissederim. 1 2 3 4 5
9-Hastalık belirtilerini/ vücudumla ilgili durumları internette araştırdıktan sonra daha endişeli hissederim 1 2 3 4 5
10-Hastalık belirtilerini/ vücudumla ilgili durumları internette araştırmak, internet dışında gerçekleştirdiğim sosyal aktivitelerimi engeller. 1 2 3 4 5
11-İnternette gördüğüm/okuduğum bazı tetkikleri bana yapması için, aile hekimine veya başka bir hekime talepte bulunurum. 1 2 3 4 5
12-Hastalık belirtilerini/ vücudumla ilgili durumları internette araştırmam farklı uzmanlıktan hekimlere başvurmama neden olur. 1 2 3 4 5
Kaynakça
Aydan, S. (2021). E-Sağlık okuryazarlığı. C. Korku (Ed.), Sağlık sektöründe yenilikçi teknolojiler içinde. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
Barış, E. (2024) Öğrencilerinin E-sağlık Okuryazarlığı Düzeyleri, Sağlık Hizmeti Kullanımları ve İlişkili Etmenler .uzmanlık tezi dr. pamukkale üniversitesi
Coşkun, S., & Bebiş, H. (2015). Adolesanlarda e-sağlık okuryazarlığı ölçeği: Türkçe Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Gülhane Tıp Dergisi, 57(4), 378-384.
Cheng, C., Gearon, E., Hawkins, M., McPhee, K., Hanna, L., Batterham, R., ve Osborne, R. H. (2022). Digital health literacy as a predictor of awareness, engagement, and use of a national web-based personal health record: Populationbased survey study. Journal of Medical Internet Research, 24(9), 1-15.
Çınar, S., Boztepe, H. ve Özcebe, H. (2020). Ergenlerin sosyodemografik özelliklerinin esağlık okuryazarlığına etkisi. Avrupa Halk Sağlığı Dergisi, 30(5), 166-934.
Eke, E., Kişi, M., & Uğurluoğlu, D. (2019). E-sağlık uygulamalarının farkındalığına yönelik bir araştırma. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 6(2), 510-522.
McElroy E, Kearney M, Touhey J, Evans J, Cooke Y, Shevlin M. The CSS-12: Development and Validation of a Short-Form Version of the Cyberchondria Severity Scale. Cyberpsychology, Behav Soc Netw. 2019;22(5):330–5.
Eysenbach G. What is e-health? J Med Internet Res [Internet]. 2001 Jun;3(2):e20. Available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11720962 54. Anderson JG, Rainey MR, Eysenbach G. The Impact of CyberHealthcare on the Physician–Patient Relationship. J Med Syst [Internet]. 2003;27(1):67–84. Available from: https://doi.org/10.1023/A:1021061229743
Gilstad H. Toward a comprehensive model of eHealth literacy. In 2014.
Horvitz E. Cyberchondria: Studies of the Escalation of Medical Concerns in Web Search. Rev Med Suisse. 2014;10(440):4.
Masilamani V, Sriram A, Rozario AM. eHealth literacy of late adolescents: Credibility and quality of health information through smartphones in India//Alfabetización en e-Salud de los jóvenes: Credibilidad y calidad de la información sanitaria con móviles en la India. Comunicar, 2020;28(64), 85-95
Norman CD, Skinner HA. eHealth Literacy: Essential Skills for Consumer Health in a Networked World. J Med Internet Res. 2006 Jun;8(2):e9.
Özer, Ö., Şantaş, F., & Budak, F. (2012). Sağlık web sitelerinin kullanım düzeylerinin incelenmesi: Örnek bir uygulama. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 1(4), 128-140.
Potur, İ.S.(2023) Çevrimiçi Sağlık Bilgisi Arama Davranışı, E-sağlık okuryazarlığı ve Siberkondri Ciddiyet Seviyesinin serviks kanseri taramalarına Katılım ile ilişkisinin incelenmesi dr. tıpta uzmanlık tezi ankara,
Söylemez S, Uçar N, Sancar M, Okuyan B, Üstün G. Assessment of the pharmacy students e-health literacy and mobile health application utilization. J Res Pharm. 2020;24:1–7.
Şimşek, T. (2019). Kayseri İlindeki Lise Öğrencilerinin Sağlık Okuryazarlık Düzeylerinin Belirlenmesi ve Etkileyen Faktörlerin Saptanması. Sağlık Bilimlerinde Eğitim Dergisi, 2(1), 43-52
Tamer Gencer, Z. (2017). Norman ve skınner’ın e-sağlık okuryazarlığı ölçeğinin kültürel uyarlaması için geçerlilik ve güvenilirlik çalışması. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (52), 131-145.
Tarhan N, Tutgun-Ünal A, Ekinci Y. Yeni kuşak hastalığı siberkondri: Yeni medya çağında kuşakların siberkondri düzeyleri ile sağlık okuryazarlığı ilişkisi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi [Internet]. 31 Mayıs 2021 [a.yer 07 Temmuz 2023];17(37):4253-97. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/opus/issue/62389/855959
Yorgancıoğlu Tarcan G, Karahan A, Sebik NB. Kısa Form Siberkondri (CSS-12) Ciddiyet Ölçeğinin Geçerlik ve Güvenirliği: Sağlık Bilişimi Alanına Özel Bir Uygulama. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi 2023; 26(1):207-218.
e-nabız [Internet]. Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı. [cited 2023 Jul 1]. Available from: https://enabiz.gov.tr/Yardim/Index?lang=tr 57. AliYılmaz MustafaKaya M. Sağlık Bilimleri Fakültesi Öğrencilerinin ESağlık Okuryazarlığı Düzeylerinin Belirlenmesi. Journal. 2020;(31):148–57.
|
Yazan
|
Bu makaleden alıntı yapmak
için alıntı yapılan yazıya aşağıdaki ibare eklenmelidir: "E-Sağlık Okuryazarlığı ve Siberkondri" başlıklı makalenin tüm hakları yazarı Uzm.Psk.Dnş.Banu BEYAZ'e aittir ve makale, yazarı tarafından TavsiyeEdiyorum.com (http://www.tavsiyeediyorum.com) kütüphanesinde yayınlanmıştır. Bu ibare eklenmek şartıyla, makaleden Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa uygun kısa alıntılar yapılabilir, ancak Uzm.Psk.Dnş.Banu BEYAZ'ın izni olmaksızın makalenin tamamı başka bir mecraya kopyalanamaz veya başka yerde yayınlanamaz. |
Beğenin 
Yazan Uzman
|
| Makale Kütüphanemizden | ||||
|
Sitemizde yer alan döküman ve yazılar uzman üyelerimiz tarafından hazırlanmış ve pek çoğu bilimsel düzeyde yapılmış çalışmalar olduğundan güvenilir mahiyette eserlerdir. Bununla birlikte TavsiyeEdiyorum.com sitesi ve çalışma sahipleri, yazıların içerdiği bilgilerin güvenilirliği veya güncelliği konusunda hukuki bir güvence vermezler. Sitemizde yayınlanan yazılar bilgi amaçlı kaleme alınmış ve profesyonellere yönelik olarak
hazırlanmıştır. Site ziyaretçilerimizin o meslekle ilgili bir uzmanla görüşmeden, yazı içindeki bilgileri kendi başlarına kullanmamaları gerekmektedir. Yazıların telif hakkı tamamen yazarlarına aittir, eserler sahiplerinin muvaffakatı olmadan hiçbir suretle çoğaltılamaz, başka bir
yerde kullanılamaz, kopyala yapıştır yöntemiyle başka mecralara aktarılamaz. Sitemizde yer alan herhangi bir yazı başkasına ait telif haklarını ihlal ediyor, intihal içeriyor veya yazarın mensubu bulunduğu mesleğin meslek için etik kurallarına aykırılıklar taşıyorsa, yazının kaldırılabilmesi için site yönetimimize bilgi verilmelidir.
