Terapistler İçin Yaygın Anksiyete Bozukluğu Tanısı Olan Danışanlarda Tedavi Planı
Giriş
Yaygın Anksiyete Bozukluğu (YAB), bireylerin günlük yaşamlarında aşırı ve kontrol edilemeyen kaygı ile karakterize edilen bir psikiyatrik bozukluktur. DSM-5’e göre, bu durum en az altı ay süresince devam eden, çeşitli olaylar veya aktiviteler hakkında yoğun kaygı ve endişe ile tanımlanır ve bu kaygıyı kontrol etmek güçtür (American Psychiatric Association, 2013). YAB, bireylerin sosyal, mesleki ve diğer önemli işlevsel alanlarında belirgin sıkıntı veya bozulmaya neden olur.
YAB'nin tanısı, bir ruh sağlığı uzmanı tarafından yapılan kapsamlı bir değerlendirme ile konur. DSM-5 kriterlerine göre tanı için aşağıdaki unsurlar gereklidir: (a) çeşitli olaylar veya etkinlikler hakkında aşırı kaygı ve endişenin en az altı ay sürmesi, (b) bu endişeyi kontrol etmede güçlük yaşanması ve (c) huzursuzluk, çabuk yorulma, konsantrasyon güçlüğü, kas gerginliği, uyku bozuklukları gibi belirtilerden en az üçünün bulunması (American Psychiatric Association, 2013).
Epidemiyolojisi, YAB'nin bir yıllık prevalansı, ABD genelinde %2.7 olarak bildirilmiştir (National Institute of Mental Health [NIMH], 2022). Kadınlar erkeklere kıyasla YAB’ye daha sık yakalanmaktadır. Bu farklılık, hormonal değişiklikler, sosyal roller ve stresli yaşam olaylarına maruziyet gibi çeşitli etkenlere bağlanmaktadır (McLean, Asnaani, Litz & Hofmann, 2011).
Tedavi Yöntemleri olarak, psikoterapi yöntemlerinden; Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), YAB tedavisinde en yaygın kullanılan psikoterapi türüdür. BDT, bireyin olumsuz otomatik düşüncelerini fark etmesini, sorgulamasını ve yerine daha gerçekçi düşünceler koymasını hedefler (Beck, 2011). Terappin’in yayımladığı bir bilgi notuna göre, BDT alan danışanların %60’ından fazlasında belirgin düzelmeler gözlenmektedir (Terappin, 2022).
Maruz bırakma terapisi ve EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme) de YAB’nin bazı alt türlerinde (özellikle travma temelli olanlarda) etkili olduğu araştırmalarla gösterilmiştir (Shapiro, 2017).
İlaç tedavisinde, kullanılan ilaçların başında SSRI (Selektif Serotonin Geri Alım İnhibitörleri) ve SNRI (Serotonin-Norepinefrin Geri Alım İnhibitörleri) gelir. Bu ilaçlar, serotonin dengesini düzenleyerek kaygı düzeyini azaltır (NIMH, 2022). Daha hızlı etki gösteren ancak bağımlılık potansiyeli taşıyan benzodiazepinler ise kısa süreli kullanımlarda tercih edilir (Çıtak, 2023).
Yaygın Anksiyete Bozukluğu, bireyin yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilen yaygın bir ruhsal bozukluktur. Ancak psikoterapi ve farmakolojik tedavilerle etkili bir biçimde yönetilebilir. Özellikle erken tanı ve müdahale, bireyin yaşam kalitesini artırmada kritik öneme sahiptir. Toplumda ruh sağlığı farkındalığının artırılması ve bu konuda profesyonel destek alma eğiliminin güçlendirilmesi, YAB ile mücadelede önemli adımlardır.
TEDAVİ PLANI
Genel Hedefler:
• Anksiyetenin doğasını anlamak
• Tetikleyicileri tanımak ve başa çıkma becerilerini geliştirmek
• İşlevsiz düşünce kalıplarını yeniden yapılandırmak
• Fizyolojik tepkileri regüle etmek
• Yaşam kalitesini artırmak
Ayrıntılı Tedavi Planı
1. Seans : Tanışma ve Değerlendirme
Amaç: Danışanla terapötik ilişki kurmak, değerlendirme yapmak
İçerik:
• Danışanın öyküsü, şikayetleri ve yaşam alanlarının değerlendirilmesi
• YAB belirtilerinin derecesini ölçmek (örneğin: GAD-7 ölçeği)
GAD-7: Yaygın Anksiyete Bozukluğu Değerlendirme Ölçeği
Aşağıdaki sorunlar, sizi son 2 hafta içinde ne sıklıkla rahatsız etti?
Madde Hiç Bazen (1–7 gün) Sık sık (8–14 gün) Neredeyse her gün
1. Kendimi sinirli, endişeli veya gergin hissetme 0 1 2 3
2. Endişelerinizi durduramama veya kontrol edememe 0 1 2 3
3. Çeşitli şeyler hakkında çok fazla endişe duyma 0 1 2 3
4. Rahatlayamama 0 1 2 3
5. Huzursuzluk nedeniyle yerinde duramama 0 1 2 3
6. Kolayca sinirlenme veya rahatsız olma 0 1 2 3
7. Kötü bir şey olacağı hissinden korkma 0 1 2 3
Puanlama:
• Toplam Puan = Tüm maddelerin puanlarının toplamı
• Her maddenin puanı 0–3 arasındadır. Toplam puan 0–21 arasında değişir.
Puan Aralığı Anlamı
0–4 Asgari düzeyde anksiyete
5–9 Hafif düzeyde anksiyete
10–14 Orta düzeyde anksiyete
15–21 Şiddetli düzeyde anksiyete
Notlar:
GAD-7 bir tanı aracı değildir, tarama amaçlıdır.
Klinik değerlendirme ile birlikte kullanılmalıdır.
10 puan ve üzeri alan bireyler, yaygın anksiyete bozukluğu açısından daha ayrıntılı değerlendirilmelidir.
• Eklektik yaklaşım hakkında bilgilendirme
Eklektik Terapi Yaklaşımı Hakkında Bilgilendirme
Bu terapi sürecinde sizi daha yakından tanımayı, yaşadığınız sıkıntıları anlamayı ve birlikte çözüm yolları geliştirmeyi hedefliyoruz. Bu yolda size en uygun ve etkili desteği sunmak adına, eklektik terapi yaklaşımı kullanacağız. Peki, bu yaklaşım nedir?
Eklektik Terapi Nedir?
Eklektik terapi, farklı psikoterapi yöntemlerinin (örneğin bilişsel davranışçı terapi, kişilerarası terapi, farkındalık temelli yaklaşımlar, gevşeme teknikleri vb.) en uygun ve işe yarar yönlerini bir araya getirerek kişiye özel bir terapi planı oluşturmayı hedefler. Bu yaklaşımda, sizin ihtiyaçlarınıza ve yaşadığınız zorluklara göre farklı teknikler bir arada kullanılabilir.
Her birey farklıdır. Bu nedenle, sabit bir yöntem yerine esnek bir yapı kullanmak hem sizi daha iyi anlamamıza hem de terapi sürecinde daha etkili sonuçlar elde etmemize yardımcı olur.
Terapi Sürecimizde Hangi Yöntemlerden Yararlanacağız?
Bu terapi sürecinde aşağıdaki bazı yaklaşımları birlikte kullanacağız:
• Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Olumsuz düşünceleri tanımayı ve yeniden yapılandırmayı öğrenmenizi sağlar.
• Farkındalık (Mindfulness): Anda kalmanıza yardımcı olur, zihinsel ve bedensel farkındalığınızı artırır.
• Gevşeme ve Nefes Teknikleri: Anksiyete sırasında bedensel belirtileri azaltmanıza destek olur.
• Kişilerarası Terapi (KPT): Sosyal ilişkilerdeki stres ve anksiyetenin nasıl ortaya çıktığını anlamanızı sağlar.
• Davranışsal Müdahaleler: Kaçınma davranışlarını azaltmak ve güvenli şekilde tetikleyici durumlarla yüzleşmek için kullanılır.
• Psikoeğitim: Anksiyete ile ilgili bilgi edinmenizi, nedenlerini ve nasıl başa çıkacağınızı öğrenmenizi sağlar.
Neden Eklektik Yaklaşım?
• Kişiselleştirilmiş: Size özel terapi hedefleri oluşturulabilir.
• Esnek: Her seansta farklı ihtiyaçlara göre yöntem değiştirilebilir.
• Bilimsel Temelli: Kullanılan tüm teknikler araştırmalarla desteklenmektedir.
• Bütüncül: Hem zihinsel hem duygusal hem de fiziksel yönlerinizi kapsar.
Sizin Katkınız Önemli
Terapi bir iş birliğidir. Bu sürece açık fikirli ve istekli bir şekilde katılmanız, ev ödevlerini uygulamanız ve geri bildirim vermeniz, ilerlemenizi hızlandıracaktır. Tüm süreç boyunca sizi destekleyecek, güvenli ve yargılayıcı olmayan bir ortam sağlayacağız.
• Terapi hedeflerinin birlikte belirlenmesi
2. Seans: Psikoeğitim ve Anksiyete Döngüsü
Amaç: YAB hakkında bilgi vermek, farkındalık oluşturmak
İçerik:
• Anksiyete nedir, nasıl işler? (bedensel, bilişsel ve davranışsal bileşenler)
• Anksiyete-davranış döngüsü (kaçınma – kısa vadeli rahatlama – uzun vadeli sorun)
• Kendi anksiyete döngüsünü tanıma
Psikoeğitim ve Anksiyete Döngüsü
Seansın Temel Amacı:
• Danışanın anksiyete hakkında bilgi düzeyini artırmak
• Anksiyetenin biyolojik, psikolojik ve davranışsal bileşenlerini öğretmek
• Kaçınma döngüsünü ve anksiyetenin nasıl sürdüğünü açıklamak
• Danışanın kendi anksiyete örüntüsünü tanımasını sağlamak
Seansın Yapılandırılması (Ortalama Süre: 45–50 dk)
1. Giriş (5–10 dk)
• Danışanın önceki haftayla ilgili duygusal durumu sorulur
• Seans öncesi verilen ev ödevi veya gözlemler varsa (örneğin: ilk seans sonrası düşünceler) değerlendirilir
• Seans hedefleri kısa ve açık şekilde danışanla paylaşılır:
"Bugün anksiyetenin nasıl çalıştığını ve onu nasıl daha iyi anlayabileceğimizi konuşacağız."
2. Anksiyete Hakkında Psikoeğitim (10–15 dk)
İçerik:
• Anksiyete, bedeni tehditlere karşı uyarma amacıyla ortaya çıkan normal bir tepkidir.
• Ancak YAB'de bu tepki, ortada gerçek bir tehdit olmasa bile sürekli ve yoğun biçimde yaşanır.
Anksiyetenin 3 Bileşeni:
Bileşen Açıklama Örnek
Bilişsel Olayları felaketleştirme, sürekli endişe "Ya hastalanırsam?", "Ya rezil olursam?"
Fizyolojik Kalp çarpıntısı, kas gerginliği, terleme "Sanki kalbim dışarı fırlayacak gibi oluyor."
Davranışsal Kaçınma, erteleme, kontrol etme davranışları "Toplantıya gitmedim, rahatsızlanırım diye."
Önerilen Materyal:
• Basit çizim veya şema: “Anksiyete Döngüsü”
• (Gerekirse danışan için kağıda çizilerek gösterilir)
3. Anksiyete Döngüsü Eğitimi (10–15 dk)
Model: Anksiyete Döngüsü
1. Tetikleyici durum (içsel/dışsal)
2. Otomatik düşünce ("Ya başıma kötü bir şey gelirse?")
3. Fizyolojik yanıt (kalp çarpıntısı, nefes darlığı)
4. Kaçınma veya güvenlik davranışı
5. Kısa vadeli rahatlama
6. Uzun vadeli anksiyete artışı
Danışanın örnekleri üzerinden döngü anlatılır.
Örnek: Topluluk önünde konuşmaktan kaçınma davranışı
4. Danışanın Kendi Anksiyete Döngüsünü Tanıması (10 dk)
Uygulama:
• Danışandan son zamanlarda yaşadığı belirgin bir anksiyete anını hatırlaması istenir.
• Aşağıdaki sorularla yönlendirme yapılır:
o O sırada ne oldu?
o Ne düşündünüz?
o Vücudunuzda ne gibi değişiklikler oldu?
o Ne yaptınız?
o Bu davranış sizi nasıl etkiledi?
Danışanın verdiği örnek üzerinden bireysel anksiyete döngüsü birlikte çizilir.
5. Ev Ödevi Verme (5 dk)
Önerilen Ev Ödevi:
• “Anksiyete Gözlem Formu” (kısa ve basit)
• 1 hafta içinde yaşadığı en az 2 anksiyete anını kayıt altına alması istenir:
Tetikleyici Düşünce Fiziksel Belirti Davranış Sonuç
Not: Bu ev ödevi, 3. seansta otomatik düşüncelerle çalışmaya zemin hazırlar.
Seans Sonu Gözden Geçirme (3–5 dk)
• Seansın kısa özeti danışanla birlikte yapılır
• Danışanın geri bildirimi alınır:
"Bugün öğrendiğiniz şeylerden size en çok ne yardımcı oldu?"
• Bir sonraki seansın konusu kısaca açıklanır:
"Bir sonraki görüşmede bu düşünceleri biraz daha ayrıntılı inceleyeceğiz."
Terapistin Dikkat Etmesi Gerekenler:
• Psikoeğitim verirken didaktik olmaktan kaçınılmalı, katılımcı bir anlatım tercih edilmeli
• Danışanın örnekleriyle bağlantı kurarak anlatım yapılmalı
• Anksiyeteyi “düşman” gibi göstermemek, onun anlaşılması gereken bir sinyal olduğunu vurgulamak
• Çok yoğun duygusal ifadeler varsa seansı yavaşlatmak ve gerekirse gevşeme egzersizleriyle dengelemek
3. Seans: Bilişsel Farkındalık ve Otomatik Düşünceler
Amaç: Otomatik düşünceleri tanımak ve kaydetmek
İçerik:
• Düşünce-duygu-davranış üçgeni (BDT modeli)
• Olumsuz otomatik düşünceler (OÖD) nedir?
Otomatik Olumsuz Düşünceler (OÖD) Nedir?
Hepimizin günlük hayatında aklından geçen birçok düşünce olur. Bu düşünceler genellikle hızlı, alışkanlığa dayalı ve çoğu zaman farkına bile varmadan oluşur. İşte bu tür düşüncelere otomatik düşünceler denir.
Kaygı bozukluklarında, özellikle yaygın anksiyete bozukluğunda, bu otomatik düşünceler çoğunlukla olumsuz, gerçek dışı, felaketleştirici ya da abartılı olabilir. Bu düşünceler, kişinin kendisini tehdit altında hissetmesine ve sürekli bir endişe hali yaşamasına neden olur.
OÖD'lerin Özellikleri:
• Genellikle hızlı ve otomatik şekilde ortaya çıkar.
• Gerçek gibi hissedilir ama çoğu zaman test edilmemiştir.
• Duygularımızı ve davranışlarımızı doğrudan etkiler.
• Çoğu zaman farkında olmadan tekrar eder.
Örnek Otomatik Olumsuz Düşünceler:
Durum Otomatik Düşünce Hissedilen Duygu
Toplantıya davet edilmek “Ya bir şey sorarlarsa ve bilemezsem?” Kaygı, gerginlik
Bir arkadaş mesajı geç yanıtlar “Kesin bana kırıldı ya da benden soğudu.” Endişe, suçluluk
İş görüşmesine çağrılmamak “Ben zaten yetersizim, kimse beni istemiyor.” Umutsuzluk, değersizlik
Bu Düşünceleri Fark Etmek Neden Önemli?
• Düşüncelerimizi fark ettiğimizde, duygularımız üzerindeki etkilerini de fark etmeye başlarız.
• Gerçekçi olmayan düşünceleri yakaladığımızda, onları yeniden değerlendirebiliriz.
• Bu sayede hem duygusal tepkilerimiz hem de davranışlarımız daha dengeli hale gelir.
Terapi İçinde Ne Yapacağız?
• Bu düşünceleri tanımayı, yazılı hale getirmeyi ve değerlendirmeyi öğreneceğiz.
• Her hafta yaşadığınız olaylarda zihninizden geçen bu hızlı düşünceleri birlikte gözden geçireceğiz.
• Gerekirse bu düşüncelere daha gerçekçi ve işlevsel alternatifler üretmeyi çalışacağız.
Ev Ödevi:
Düşünce Kayıt Formu verilir. Danışandan, hafta boyunca karşılaştığı stresli veya kaygı verici durumlarda:
1. Durumu,
2. Aklına gelen ilk düşünceyi (OÖD),
3. Bu düşünceyle gelen duyguyu ve şiddeti not etmesi istenir.
• Düşünce kayıt formu uygulaması (ev ödevi)
Düşünce Kayıt Formu
Tarih / Saat Durum / Olay Duygu (0–100) Otomatik Düşünce Bilişsel Çarpıtma Alternatif / Daha Gerçekçi Düşünce Sonuç / Duyguda Değişim
Açıklamalar:
• Durum / Olay: O an ne oldu? Kiminleydiniz, neredeydiniz?
• Duygu: Ne hissettiniz? (kaygı, utanç, öfke, vb.) Şiddetini 0–100 arasında değerlendirin.
• Otomatik Düşünce: Aklınızdan ilk geçen düşünce neydi?
• Bilişsel Çarpıtma: Düşüncede var olan çarpıtma türü ne olabilir? (Örn: felaketleştirme, zihin okuma, genelleme)
• Alternatif Düşünce: Bu duruma daha dengeli, kanıta dayalı nasıl bakabilirsiniz?
• Sonuç: Alternatif düşünceden sonra duygunuzda bir değişiklik oldu mu? Yeni duygu ve şiddetini yazın.
Örnek Kayıt Formu:
Tarih / Saat Durum / Olay Duygu (0–100) Otomatik Düşünce Bilişsel Çarpıtma Alternatif Düşünce Sonuç / Duyguda Değişim
15.05.2025 - 10:00 İş toplantısı sırasında konuşmam istendi Kaygı (85) "Herkes beni yargılayacak, rezil olacağım" Felaketleştirme, zihin okuma "Birçok kişi zaten hata yapabilir, herkes mükemmel konuşmaz. Bu sadece kısa bir konuşma." Kaygı (85 → 50), rahatlama başladı
4. Seans: Bilişsel Yeniden Yapılandırma
Amaç: İşlevsiz düşünceleri sorgulamak ve alternatif düşünceler geliştirmek
İçerik:
• Bilişsel çarpıtmalar (felaketleştirme, zihin okuma, aşırı genelleme vs.)
Bilişsel Çarpıtmalar Nedir?
Zihnimiz, her gün binlerce düşünce üretir. Ancak bazen bu düşünceler, gerçeği tam yansıtmaz. Özellikle yoğun kaygı, stres veya belirsizlik anlarında düşünce hataları yapabiliriz. Bu düşünce hatalarına “bilişsel çarpıtmalar” denir.
Bilişsel çarpıtmalar, olayları olduğundan daha olumsuz veya tehdit edici algılamamıza neden olabilir. Bu çarpıtmaları fark ettiğimizde, düşüncelerimizi daha gerçekçi ve dengeli bir şekilde değerlendirmeye başlayabiliriz.
Yaygın Bilişsel Çarpıtma Türleri
1. Felaketleştirme: En kötü olasılığı düşünme, abartılı olumsuz tahminlerde bulunma.
Örnek: “Toplantıda konuşursam kesin rezil olurum.”
2. Zihin Okuma: Başkalarının ne düşündüğünü kesin olarak bildiğini varsayma.
Örnek: “Beni garip bulduklarını düşünüyorlar.”
3. Aşırı Genelleme: Bir olaydan yola çıkarak, tüm benzer durumlara aynı sonucu yükleme.
Örnek: “Bu işi beceremedim, zaten hiçbir şeyi başaramam.”
4. Siyah-Beyaz (Ya Hep Ya Hiç) Düşünme: Olaylara sadece iki uçtan bakmak: mükemmel yada berbat gibi.
Örnek: “Eğer tam konuşamazsam başarısız olurum.”
5. Olumluyu Geçersiz Kılma: Olumlu olayları göz ardı etme, önemsememe.
Örnek: “Beni tebrik ettiler ama bunu nezaketten yaptılar.”
6. Duygusal Akıl Yürütme: Ne hissettiğini gerçek olarak kabul etme.
Örnek: “Kendimi yetersiz hissediyorsam, öyleyim demektir.”
7. Etiketleme: Kendini ya da başkasını tek kelimeyle, sert biçimde tanımlama.
Örnek: “Ben başarısız biriyim.”
8. Kişiselleştirme: Olumsuz olayları kendine bağlama, gereksiz şekilde suçlanma.
Örnek: “Arkadaşım sessizse, kesin ben bir şey yaptım.”
Bu Neden Önemli?
Bu çarpıtmaları tanımak, onların bizi nasıl etkilediğini anlamamıza yardımcı olur. Fark ettiğimizde, bu düşünceleri sorgulayabilir ve daha işlevsel düşünceler geliştirebiliriz. Terapide bu çarpıtmaları birlikte yakalayacağız ve üzerinde çalışacağız.
Ev Ödevi (Opsiyonel)
Danışana bir hafta boyunca:
Fark ettiği olumsuz düşünceleri yazması,
Bunlara karşılık gelen çarpıtma türünü bulması istenir.
• OÖD’lere alternatif düşünce geliştirme çalışmaları
• Rol oynama ve gerçeklik testi
5. Seans: Farkındalık (Mindfulness) Uygulamaları
Amaç: Şimdiki ana odaklanmak, anksiyeteye karşı mesafe kazanmak
İçerik:
• Mindfulness nedir, neden etkilidir?
• Nefes odaklı meditasyon
• “Düşünceler sadece düşüncedir” uygulamaları
• Günlük kısa egzersizler (ev ödevi)
6. Seans – Gevşeme Teknikleri ve Bedensel Farkındalık
Amaç: Anksiyetenin fiziksel belirtilerine karşı kontrol sağlamak
İçerik:
• Progresif kas gevşetme (PMR)
Terapistin Seans İçi Açıklaması:
“Bugünkü seansımızda bedenin verdiği fiziksel stres tepkilerini tanımayı ve onları gevşetmeyi öğreneceğiz. Bu konuda kullanacağımız teknik, Progresif Kas Gevşetme adını taşıyor. Bu yöntem, özellikle kaygı bozukluklarında bedenin gerginliğini azaltmak için bilimsel olarak desteklenmiş ve oldukça etkili bir uygulamadır.”
Progresif Kas Gevşetme (PMR) Nedir?
• PMR, 1930’larda Dr. Edmund Jacobson tarafından geliştirilmiş bir gevşeme yöntemidir.
• Temel mantığı: Kasları bilinçli olarak önce germek, sonra gevşetmektir.
• Kasları sıkıp bırakarak, vücut ile zihin arasındaki “gerginlik-farkındalık” bağını kurar.
• Sürekli farkında olmadan kasılan bölgeleri rahatlatmayı öğrenmenizi sağlar.
Faydaları:
• Kaygı seviyesini düşürür
• Kalp ritmini, nefesi ve tansiyonu düzenlemeye yardımcı olur
• Uykuya geçişi kolaylaştırır
• Kas-gevşeme farkındalığını artırır
• Panik ve anksiyete ataklarını önlemede destekleyicidir
Uygulama Planı (Terapist Rehberliği)
1. Hazırlık (2–3 dk)
• Danışandan sessiz bir ortamda dik ama rahat bir şekilde oturması istenir.
• Gözlerini kapatması veya bir noktaya sabit bakması önerilir.
• “Her bir kas grubunu yaklaşık 5–7 saniye sıkacağız, sonra 10–15 saniye boyunca serbest bırakacağız.”
2. Kas Gruplarına Sırasıyla Odaklan
Uygulama yukarıdan aşağıya (veya aşağıdan yukarıya) yapılabilir.
Sıralama Örneği:
1. Alın – kaşları yukarı kaldır (şaşırmış gibi)
2. Göz çevresi – gözleri sıkıca kapat
3. Ağız – dudakları büz, çene kaslarını sık
4. Boyun – başı hafifçe geri it (dikkatli!)
5. Omuz – omuzları yukarı çek (sıkıca), sonra bırak
6. Kollar – sağ ve sol kolu sırayla yumruk yap ve kolu gerginleştir
7. Göğüs – derin nefes al ve birkaç saniye tut
8. Karın – karnını içeri çek
9. Kalçalar – kalçaları kas
10. Bacaklar – üst bacağı kas, sonra alt bacağı ve ayakları sırayla gerginleştir
Her kas grubunda:
• “Şimdi o bölgeyi sıkın… daha da sıkın… ve bırakın.”
• “Gevşemenin oraya nasıl yayıldığını hissedin.”
3. Kapanış (2–3 dk)
• Danışanın bedenindeki gevşeme hissine odaklanması sağlanır.
• Derin ve yavaş 2–3 nefes alıp vermesi istenir.
• “Şu anki rahatlama halinizi bedeninizde hissedin.”
Danışana Verilecek Bilgi (Ev Ödevi Materyali)
Progresif Kas Gevşetme (PMR) Evde Uygulama Rehberi:
• Sessiz ve dikkat dağıtıcı olmayan bir ortam seçin
• Her gün 1 kez, tercihen akşam saatlerinde uygulayın
• Uygulama süresi yaklaşık 10–15 dakikadır
• Başlarda sesli yönlendirme veya kayıt kullanabilirsiniz
• Zamanla kendi başınıza yapmayı öğrenmeniz hedeflenir
PMR Uygulama Takip Formu (Ev Ödevi için):
Tarih Uygulama Süresi Önceki Kaygı Düzeyi (0–10) Sonraki Kaygı Düzeyi (0–10) Notlar
Terapistin Dikkat Etmesi Gerekenler:
Boyun ve sırt rahatsızlığı olan danışanlarda bazı hareketlerde dikkatli olunmalıdır.
Bedensel travma geçmişi olan danışanlarda uygulama öncesi güvenli alan oluşturulmalıdır.
İlk uygulamada danışan kendini yetersiz hissedebilir – normalleştirin.
Egzersiz sırasında danışan gevşemeye direnç gösterirse, bunu fark edip konuşun.
• Diyafram nefesi
• Bedensel sinyalleri fark etme ve regülasyon teknikleri
• Kayıt formları ile ilerlemenin izlenmesi
7. Seans: Kişilerarası İlişkiler ve Anksiyete
Amaç: Kişilerarası sorunları ve sosyal kaygıyı anlamak
İçerik:
• İletişim tarzlarının değerlendirilmesi (pasif/agresif/asertif)
• Asertiflik eğitimi
Asertiflik Nedir?
Asertiflik, bireyin kendi duygu, düşünce ve ihtiyaçlarını:
Başkalarının haklarına zarar vermeden, saygılı ama doğrudan bir şekilde, açık ve dürüst bir dille ifade etme becerisidir.
Asertif bireyler:
• “Hayır” diyebilir,
• Geri bildirim verebilir,
• Hakkını savunabilir,
• Suçluluk duymadan ihtiyaçlarını dile getirebilirler.
İletişim Tarzları – Psiko-eğitim Materyali:
Danışana aşağıdaki iletişim tarzları şematik olarak anlatılabilir:
Tarz Tanım Örnek
Pasif Kendi hakkını aramaz, başkalarının isteklerine boyun eğer “Sorun değil, ben nasılsa idare ederim.”
Saldırgan Başkalarının haklarını ihlal ederek kendini ifade eder “Ben böyle istiyorum, senin fikrin umrumda değil!”
Asertif Hem kendi hakkını savunur hem de karşıya saygılıdır “Bu şekilde hissettiğimi belirtmek istiyorum. Fikrini merak ediyorum.”
Terapist İçin Seans Akışı:
1. Giriş ve Psiko-eğitim (10–15 dk)
“Asertif iletişim” nedir, ne değildir açıklayın. İletişim tarzlarının farklarını örneklerle anlatın (gündelik hayat senaryoları).
2. Danışanın İletişim Tarzını Değerlendirme (10 dk)
Danışana son bir haftada zorlandığı bir iletişim durumunu anlatmasını isteyin. Hangi tarzda davrandığını ve sonucunu birlikte değerlendirin.
Soru Örnekleri:
• “Bu durumda kendinizi ifade edebildiniz mi?”
• “Sizi durduran neydi?”
• “Sonrasında ne hissettiniz?”
3. Asertif Davranış Modeli Öğretimi (10–15 dk)
"Ben dili + duygu + istek + çözüm" modeli tanıtılır.
Model:
“Ben... [duygum], çünkü... [neden], bu yüzden senden... [istek].”
Örnek:
“Ben üzülüyorum çünkü bana haber vermeden plan değişiyor. Bu yüzden lütfen haber verirsen çok sevinirim.”
4. Rol Oynama / Uygulama (5–10 dk)
• Danışanla birlikte gündelik bir durum belirlenip (örn. işyerinde hakkının yenmesi), asertif yanıt biçimleri canlandırılır.
• Terapist önce model olur, ardından danışanla birlikte pratik yapılır.
Terapist İçin Kullanılabilecek Materyaller:
Asertiflik Eğitim Kartları (isteğe bağlı):
• 5–6 gündelik örnek durum kartı hazırlanabilir (örneğin: sıra beklerken öne geçilmesi, iş yükü fazlalığı, arkadaşın ricası).
Asertiflik Takip Formu (Ev Ödevi İçin):
Tarih Durum Verilen Tepki Hissedilen Duygu Daha Asertif Ne Olabilirdi?
Terapistin Dikkat Etmesi Gereken Noktalar:
• Danışan “hayır” deme ya da çatışmadan kaçınma eğilimindeyse, suçluluk duymaması için destekleyici olun.
• Asertif davranış saldırganlıkla karıştırılabilir. Özellikle bu ayrımı netleştirin.
• Kültürel veya kişisel değerler nedeniyle zorlanan danışanlara, küçük adımlarla ve güvenli ortamda uygulama alanı yaratın.
• Gerekirse gevşeme / nefes egzersizleriyle birleşik kullanım önerin (özellikle yüksek sosyal kaygısı olan bireylerde).
Ev Ödevi Önerisi:
Danışandan bir hafta boyunca:
Asertif davrandığı veya davranamadığı 2–3 durumu not etmesi,
Hangi tepkiyi verdiği ve hangi duyguların eşlik ettiği,
Asertif bir tepki nasıl olabilirdi sorularını yanıtlaması istenir.
• Sosyal durumlara yönelik kaçınma davranışlarının analizi
• Aile ve iş ilişkilerinde anksiyetenin rolü
8. Seans: Kaçınma Davranışları ile Yüzleşme (Davranışsal Deneyler)
Amaç: Kaçınma davranışlarını azaltmak, maruz kalma planlamak
İçerik:
• Tetikleyici olay listesi oluşturma
• Hiyerarşi ile derecelendirme (düşükten yükseğe)
• Kademeli maruz bırakma (in vivo / hayal gücüyle)
• Davranışsal deney tasarımı
9. Seans: Baş Etme Becerileri ve Kriz Planı
Amaç: Kriz anlarında kullanılabilecek stratejileri yapılandırmak.
Terapist İçin Yönergeler:
• Baş etme stratejileri listesi sun (bilişsel, davranışsal, sosyal).
• Danışanla birlikte bireysel “Anksiyete Kriz Planı” hazırlayın.
• Olumsuz otomatik düşünceleri hızlı tanımaya yönelik mini-egzersiz yapın.
Kullanılacak Materyaller: Kriz Anı Baş Etme Planı Şablonu
KRİZ ANI BAŞ ETME PLANI
Hazırlayan: ___________________
Tarih: ___________________
Bu plan, kendimi çok yoğun kaygılı, panik içinde, çaresiz ya da tükenmiş hissettiğim anlar için hazırlanmıştır.
Kriz Belirtilerim
Kriz yaşadığımı anlamamı sağlayan belirtiler:
• Kalp çarpıntısı / nefes darlığı
• Kontrol kaybı hissi
• “Hiçbir şey iyiye gitmeyecek” düşüncesi
• Aşırı sinirlilik veya ağlama
• Kaçma isteği
• Boğuluyormuş gibi hissetme
• Uyku / yemek bozukluğu
• Diğer: ___________________________
Beni Rahatlatan 5 Şey
Kriz anında kullanabileceğim ve daha önce işe yaramış 5 sakinleştirici şey:
1.
2.
3.
4.
5.
Uygulayabileceğim Baş Etme Teknikleri
(Terapistle birlikte belirlenir)
Teknik Ne zaman / nasıl uygularım?
Nefes egzersizi 4-7-8 tekniği – panik başladığında
Duyulara odaklanma (5-4-3-2-1) Gerçeklik hissim kaybolduğunda
Düşünce durdurma Felaket senaryoları başladığında
Aklımdan geçen OÖD’yi sorgulama “Bu gerçekten doğru mu?” diye sormak
Güvenli alan hayal etme Aşırı huzursuzlukta
Güvenli Kişilerim – Destek Alabileceğim 3 Kişi
Kriz anında ulaşabileceğim, beni yargılamadan dinleyecek kişiler:
1. Adı: ________________ | Telefon: ________________
2. Adı: ________________ | Telefon: ________________
3. Adı: ________________ | Telefon: ________________
Krizde Yapmamam Gereken Şeyler
(Kendime zarar verebilecek veya durumu kötüleştirecek davranışlardan uzak durmak için hatırlatmalar)
• ❌ Sosyal medyada kaybolmak
• ❌ Uyuşturucu / alkol kullanmak
• ❌ Kendimi suçlayıcı düşüncelerle meşgul etmek
• ❌ Yalnız kalmaya zorlamak
• ❌ Aşırı kafein / sigara tüketmek
• Diğer: ___________________________
Hatırlatma Cümlelerim
Kriz anında kendime söyleyebileceğim güçlendirici veya sakinleştirici cümleler:
• “Bu bir kriz, ama geçici.”
• “Daha önce de başa çıktım, yine başarabilirim.”
• “Zihnim şu an yoğun çalışıyor, bu beni tanımlamaz.”
• “Nefes al, yavaşla, zamanla geçecek.”
• Kendi cümlem: _______________________________________
Acil Durum Notu
📞 Acil bir durumdaysam, mutlaka şunları yapmalıyım:
• En yakın destek kişimi aramak
• Gerekirse bir sağlık kuruluşuna başvurmak
• Terapi desteğine devam etmek
Danışan Notları:
(Seans sonrası danışanın eklemek istedikleri, terapistin önerileri)
• Kendi Gücüm Listesi (danışanın işe yarayan yöntemleri)
10. Seans: Değerlendirme, Kapanış ve Relaps Önleme
Amaç: Süreci değerlendirme, ilerlemeyi gözden geçirme ve relaps riskini önleme.
Terapist İçin Yönergeler:
• İlk seansla kıyaslama (GAD-7 yeniden uygula).
• Terapi sürecinde öğrenilen becerilerin gözden geçirilmesi.
• Gelecekte karşılaşılabilecek zorlanmalar için hazırlık yapılması.
Kullanılacak Materyaller:
• GAD-7 (karşılaştırmalı değerlendirme)
• Öğrenilen Beceriler Özeti Formu
• Kendi Destek Planım (relaps önleme rehberi)
KAYNAKÇA
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (2nd ed.). Newyork: Guilford Press.
Çıtak, S. (2023). Yaygın anksiyete bozukluğu. Erişim adresi: https://www.drserhatcitak.com/tr/page/yaygin-anksiyete-bozuklugu.html
Kaya, M.M. (2025). Terapistler İçin Şizofreni Tanısı Olan Danışanlarda Tedavi Planı.(Kişisel Danışan).
McLean, C. P., Asnaani, A., Litz, B. T., & Hofmann, S. G. (2011). Gender differences in anxiety disorders: Prevalence, course of illness, comorbidity and burden of illness. Journal of Psychiatric Research, 45(8), 1027–1035.
National Institute of Mental Health (NIMH). (2022). Generalized Anxiety Disorder. https://www.nimh.nih.gov/health/statistics/generalized-anxiety-disorder
Shapiro, F. (2017). Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) Therapy: Basic Principles, Protocols, and Procedures. Guilford Press.
Terappin. (2022). Yaygın Anksiyete Bozukluğu: Nedenleri, Belirtileri ve Tedavi Yöntemleri. https://terappin.com/blog/yaygin-anksiyete-bozuklugu
Yaygın Anksiyete Bozukluğu (YAB), bireylerin günlük yaşamlarında aşırı ve kontrol edilemeyen kaygı ile karakterize edilen bir psikiyatrik bozukluktur. DSM-5’e göre, bu durum en az altı ay süresince devam eden, çeşitli olaylar veya aktiviteler hakkında yoğun kaygı ve endişe ile tanımlanır ve bu kaygıyı kontrol etmek güçtür (American Psychiatric Association, 2013). YAB, bireylerin sosyal, mesleki ve diğer önemli işlevsel alanlarında belirgin sıkıntı veya bozulmaya neden olur.
YAB'nin tanısı, bir ruh sağlığı uzmanı tarafından yapılan kapsamlı bir değerlendirme ile konur. DSM-5 kriterlerine göre tanı için aşağıdaki unsurlar gereklidir: (a) çeşitli olaylar veya etkinlikler hakkında aşırı kaygı ve endişenin en az altı ay sürmesi, (b) bu endişeyi kontrol etmede güçlük yaşanması ve (c) huzursuzluk, çabuk yorulma, konsantrasyon güçlüğü, kas gerginliği, uyku bozuklukları gibi belirtilerden en az üçünün bulunması (American Psychiatric Association, 2013).
Epidemiyolojisi, YAB'nin bir yıllık prevalansı, ABD genelinde %2.7 olarak bildirilmiştir (National Institute of Mental Health [NIMH], 2022). Kadınlar erkeklere kıyasla YAB’ye daha sık yakalanmaktadır. Bu farklılık, hormonal değişiklikler, sosyal roller ve stresli yaşam olaylarına maruziyet gibi çeşitli etkenlere bağlanmaktadır (McLean, Asnaani, Litz & Hofmann, 2011).
Tedavi Yöntemleri olarak, psikoterapi yöntemlerinden; Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), YAB tedavisinde en yaygın kullanılan psikoterapi türüdür. BDT, bireyin olumsuz otomatik düşüncelerini fark etmesini, sorgulamasını ve yerine daha gerçekçi düşünceler koymasını hedefler (Beck, 2011). Terappin’in yayımladığı bir bilgi notuna göre, BDT alan danışanların %60’ından fazlasında belirgin düzelmeler gözlenmektedir (Terappin, 2022).
Maruz bırakma terapisi ve EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme) de YAB’nin bazı alt türlerinde (özellikle travma temelli olanlarda) etkili olduğu araştırmalarla gösterilmiştir (Shapiro, 2017).
İlaç tedavisinde, kullanılan ilaçların başında SSRI (Selektif Serotonin Geri Alım İnhibitörleri) ve SNRI (Serotonin-Norepinefrin Geri Alım İnhibitörleri) gelir. Bu ilaçlar, serotonin dengesini düzenleyerek kaygı düzeyini azaltır (NIMH, 2022). Daha hızlı etki gösteren ancak bağımlılık potansiyeli taşıyan benzodiazepinler ise kısa süreli kullanımlarda tercih edilir (Çıtak, 2023).
Yaygın Anksiyete Bozukluğu, bireyin yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilen yaygın bir ruhsal bozukluktur. Ancak psikoterapi ve farmakolojik tedavilerle etkili bir biçimde yönetilebilir. Özellikle erken tanı ve müdahale, bireyin yaşam kalitesini artırmada kritik öneme sahiptir. Toplumda ruh sağlığı farkındalığının artırılması ve bu konuda profesyonel destek alma eğiliminin güçlendirilmesi, YAB ile mücadelede önemli adımlardır.
TEDAVİ PLANI
Genel Hedefler:
• Anksiyetenin doğasını anlamak
• Tetikleyicileri tanımak ve başa çıkma becerilerini geliştirmek
• İşlevsiz düşünce kalıplarını yeniden yapılandırmak
• Fizyolojik tepkileri regüle etmek
• Yaşam kalitesini artırmak
Ayrıntılı Tedavi Planı
1. Seans : Tanışma ve Değerlendirme
Amaç: Danışanla terapötik ilişki kurmak, değerlendirme yapmak
İçerik:
• Danışanın öyküsü, şikayetleri ve yaşam alanlarının değerlendirilmesi
• YAB belirtilerinin derecesini ölçmek (örneğin: GAD-7 ölçeği)
GAD-7: Yaygın Anksiyete Bozukluğu Değerlendirme Ölçeği
Aşağıdaki sorunlar, sizi son 2 hafta içinde ne sıklıkla rahatsız etti?
Madde Hiç Bazen (1–7 gün) Sık sık (8–14 gün) Neredeyse her gün
1. Kendimi sinirli, endişeli veya gergin hissetme 0 1 2 3
2. Endişelerinizi durduramama veya kontrol edememe 0 1 2 3
3. Çeşitli şeyler hakkında çok fazla endişe duyma 0 1 2 3
4. Rahatlayamama 0 1 2 3
5. Huzursuzluk nedeniyle yerinde duramama 0 1 2 3
6. Kolayca sinirlenme veya rahatsız olma 0 1 2 3
7. Kötü bir şey olacağı hissinden korkma 0 1 2 3
Puanlama:
• Toplam Puan = Tüm maddelerin puanlarının toplamı
• Her maddenin puanı 0–3 arasındadır. Toplam puan 0–21 arasında değişir.
Puan Aralığı Anlamı
0–4 Asgari düzeyde anksiyete
5–9 Hafif düzeyde anksiyete
10–14 Orta düzeyde anksiyete
15–21 Şiddetli düzeyde anksiyete
Notlar:
GAD-7 bir tanı aracı değildir, tarama amaçlıdır.
Klinik değerlendirme ile birlikte kullanılmalıdır.
10 puan ve üzeri alan bireyler, yaygın anksiyete bozukluğu açısından daha ayrıntılı değerlendirilmelidir.
• Eklektik yaklaşım hakkında bilgilendirme
Eklektik Terapi Yaklaşımı Hakkında Bilgilendirme
Bu terapi sürecinde sizi daha yakından tanımayı, yaşadığınız sıkıntıları anlamayı ve birlikte çözüm yolları geliştirmeyi hedefliyoruz. Bu yolda size en uygun ve etkili desteği sunmak adına, eklektik terapi yaklaşımı kullanacağız. Peki, bu yaklaşım nedir?
Eklektik Terapi Nedir?
Eklektik terapi, farklı psikoterapi yöntemlerinin (örneğin bilişsel davranışçı terapi, kişilerarası terapi, farkındalık temelli yaklaşımlar, gevşeme teknikleri vb.) en uygun ve işe yarar yönlerini bir araya getirerek kişiye özel bir terapi planı oluşturmayı hedefler. Bu yaklaşımda, sizin ihtiyaçlarınıza ve yaşadığınız zorluklara göre farklı teknikler bir arada kullanılabilir.
Her birey farklıdır. Bu nedenle, sabit bir yöntem yerine esnek bir yapı kullanmak hem sizi daha iyi anlamamıza hem de terapi sürecinde daha etkili sonuçlar elde etmemize yardımcı olur.
Terapi Sürecimizde Hangi Yöntemlerden Yararlanacağız?
Bu terapi sürecinde aşağıdaki bazı yaklaşımları birlikte kullanacağız:
• Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Olumsuz düşünceleri tanımayı ve yeniden yapılandırmayı öğrenmenizi sağlar.
• Farkındalık (Mindfulness): Anda kalmanıza yardımcı olur, zihinsel ve bedensel farkındalığınızı artırır.
• Gevşeme ve Nefes Teknikleri: Anksiyete sırasında bedensel belirtileri azaltmanıza destek olur.
• Kişilerarası Terapi (KPT): Sosyal ilişkilerdeki stres ve anksiyetenin nasıl ortaya çıktığını anlamanızı sağlar.
• Davranışsal Müdahaleler: Kaçınma davranışlarını azaltmak ve güvenli şekilde tetikleyici durumlarla yüzleşmek için kullanılır.
• Psikoeğitim: Anksiyete ile ilgili bilgi edinmenizi, nedenlerini ve nasıl başa çıkacağınızı öğrenmenizi sağlar.
Neden Eklektik Yaklaşım?
• Kişiselleştirilmiş: Size özel terapi hedefleri oluşturulabilir.
• Esnek: Her seansta farklı ihtiyaçlara göre yöntem değiştirilebilir.
• Bilimsel Temelli: Kullanılan tüm teknikler araştırmalarla desteklenmektedir.
• Bütüncül: Hem zihinsel hem duygusal hem de fiziksel yönlerinizi kapsar.
Sizin Katkınız Önemli
Terapi bir iş birliğidir. Bu sürece açık fikirli ve istekli bir şekilde katılmanız, ev ödevlerini uygulamanız ve geri bildirim vermeniz, ilerlemenizi hızlandıracaktır. Tüm süreç boyunca sizi destekleyecek, güvenli ve yargılayıcı olmayan bir ortam sağlayacağız.
• Terapi hedeflerinin birlikte belirlenmesi
2. Seans: Psikoeğitim ve Anksiyete Döngüsü
Amaç: YAB hakkında bilgi vermek, farkındalık oluşturmak
İçerik:
• Anksiyete nedir, nasıl işler? (bedensel, bilişsel ve davranışsal bileşenler)
• Anksiyete-davranış döngüsü (kaçınma – kısa vadeli rahatlama – uzun vadeli sorun)
• Kendi anksiyete döngüsünü tanıma
Psikoeğitim ve Anksiyete Döngüsü
Seansın Temel Amacı:
• Danışanın anksiyete hakkında bilgi düzeyini artırmak
• Anksiyetenin biyolojik, psikolojik ve davranışsal bileşenlerini öğretmek
• Kaçınma döngüsünü ve anksiyetenin nasıl sürdüğünü açıklamak
• Danışanın kendi anksiyete örüntüsünü tanımasını sağlamak
Seansın Yapılandırılması (Ortalama Süre: 45–50 dk)
1. Giriş (5–10 dk)
• Danışanın önceki haftayla ilgili duygusal durumu sorulur
• Seans öncesi verilen ev ödevi veya gözlemler varsa (örneğin: ilk seans sonrası düşünceler) değerlendirilir
• Seans hedefleri kısa ve açık şekilde danışanla paylaşılır:
"Bugün anksiyetenin nasıl çalıştığını ve onu nasıl daha iyi anlayabileceğimizi konuşacağız."
2. Anksiyete Hakkında Psikoeğitim (10–15 dk)
İçerik:
• Anksiyete, bedeni tehditlere karşı uyarma amacıyla ortaya çıkan normal bir tepkidir.
• Ancak YAB'de bu tepki, ortada gerçek bir tehdit olmasa bile sürekli ve yoğun biçimde yaşanır.
Anksiyetenin 3 Bileşeni:
Bileşen Açıklama Örnek
Bilişsel Olayları felaketleştirme, sürekli endişe "Ya hastalanırsam?", "Ya rezil olursam?"
Fizyolojik Kalp çarpıntısı, kas gerginliği, terleme "Sanki kalbim dışarı fırlayacak gibi oluyor."
Davranışsal Kaçınma, erteleme, kontrol etme davranışları "Toplantıya gitmedim, rahatsızlanırım diye."
Önerilen Materyal:
• Basit çizim veya şema: “Anksiyete Döngüsü”
• (Gerekirse danışan için kağıda çizilerek gösterilir)
3. Anksiyete Döngüsü Eğitimi (10–15 dk)
Model: Anksiyete Döngüsü
1. Tetikleyici durum (içsel/dışsal)
2. Otomatik düşünce ("Ya başıma kötü bir şey gelirse?")
3. Fizyolojik yanıt (kalp çarpıntısı, nefes darlığı)
4. Kaçınma veya güvenlik davranışı
5. Kısa vadeli rahatlama
6. Uzun vadeli anksiyete artışı
Danışanın örnekleri üzerinden döngü anlatılır.
Örnek: Topluluk önünde konuşmaktan kaçınma davranışı
4. Danışanın Kendi Anksiyete Döngüsünü Tanıması (10 dk)
Uygulama:
• Danışandan son zamanlarda yaşadığı belirgin bir anksiyete anını hatırlaması istenir.
• Aşağıdaki sorularla yönlendirme yapılır:
o O sırada ne oldu?
o Ne düşündünüz?
o Vücudunuzda ne gibi değişiklikler oldu?
o Ne yaptınız?
o Bu davranış sizi nasıl etkiledi?
Danışanın verdiği örnek üzerinden bireysel anksiyete döngüsü birlikte çizilir.
5. Ev Ödevi Verme (5 dk)
Önerilen Ev Ödevi:
• “Anksiyete Gözlem Formu” (kısa ve basit)
• 1 hafta içinde yaşadığı en az 2 anksiyete anını kayıt altına alması istenir:
Tetikleyici Düşünce Fiziksel Belirti Davranış Sonuç
Not: Bu ev ödevi, 3. seansta otomatik düşüncelerle çalışmaya zemin hazırlar.
Seans Sonu Gözden Geçirme (3–5 dk)
• Seansın kısa özeti danışanla birlikte yapılır
• Danışanın geri bildirimi alınır:
"Bugün öğrendiğiniz şeylerden size en çok ne yardımcı oldu?"
• Bir sonraki seansın konusu kısaca açıklanır:
"Bir sonraki görüşmede bu düşünceleri biraz daha ayrıntılı inceleyeceğiz."
Terapistin Dikkat Etmesi Gerekenler:
• Psikoeğitim verirken didaktik olmaktan kaçınılmalı, katılımcı bir anlatım tercih edilmeli
• Danışanın örnekleriyle bağlantı kurarak anlatım yapılmalı
• Anksiyeteyi “düşman” gibi göstermemek, onun anlaşılması gereken bir sinyal olduğunu vurgulamak
• Çok yoğun duygusal ifadeler varsa seansı yavaşlatmak ve gerekirse gevşeme egzersizleriyle dengelemek
3. Seans: Bilişsel Farkındalık ve Otomatik Düşünceler
Amaç: Otomatik düşünceleri tanımak ve kaydetmek
İçerik:
• Düşünce-duygu-davranış üçgeni (BDT modeli)
• Olumsuz otomatik düşünceler (OÖD) nedir?
Otomatik Olumsuz Düşünceler (OÖD) Nedir?
Hepimizin günlük hayatında aklından geçen birçok düşünce olur. Bu düşünceler genellikle hızlı, alışkanlığa dayalı ve çoğu zaman farkına bile varmadan oluşur. İşte bu tür düşüncelere otomatik düşünceler denir.
Kaygı bozukluklarında, özellikle yaygın anksiyete bozukluğunda, bu otomatik düşünceler çoğunlukla olumsuz, gerçek dışı, felaketleştirici ya da abartılı olabilir. Bu düşünceler, kişinin kendisini tehdit altında hissetmesine ve sürekli bir endişe hali yaşamasına neden olur.
OÖD'lerin Özellikleri:
• Genellikle hızlı ve otomatik şekilde ortaya çıkar.
• Gerçek gibi hissedilir ama çoğu zaman test edilmemiştir.
• Duygularımızı ve davranışlarımızı doğrudan etkiler.
• Çoğu zaman farkında olmadan tekrar eder.
Örnek Otomatik Olumsuz Düşünceler:
Durum Otomatik Düşünce Hissedilen Duygu
Toplantıya davet edilmek “Ya bir şey sorarlarsa ve bilemezsem?” Kaygı, gerginlik
Bir arkadaş mesajı geç yanıtlar “Kesin bana kırıldı ya da benden soğudu.” Endişe, suçluluk
İş görüşmesine çağrılmamak “Ben zaten yetersizim, kimse beni istemiyor.” Umutsuzluk, değersizlik
Bu Düşünceleri Fark Etmek Neden Önemli?
• Düşüncelerimizi fark ettiğimizde, duygularımız üzerindeki etkilerini de fark etmeye başlarız.
• Gerçekçi olmayan düşünceleri yakaladığımızda, onları yeniden değerlendirebiliriz.
• Bu sayede hem duygusal tepkilerimiz hem de davranışlarımız daha dengeli hale gelir.
Terapi İçinde Ne Yapacağız?
• Bu düşünceleri tanımayı, yazılı hale getirmeyi ve değerlendirmeyi öğreneceğiz.
• Her hafta yaşadığınız olaylarda zihninizden geçen bu hızlı düşünceleri birlikte gözden geçireceğiz.
• Gerekirse bu düşüncelere daha gerçekçi ve işlevsel alternatifler üretmeyi çalışacağız.
Ev Ödevi:
Düşünce Kayıt Formu verilir. Danışandan, hafta boyunca karşılaştığı stresli veya kaygı verici durumlarda:
1. Durumu,
2. Aklına gelen ilk düşünceyi (OÖD),
3. Bu düşünceyle gelen duyguyu ve şiddeti not etmesi istenir.
• Düşünce kayıt formu uygulaması (ev ödevi)
Düşünce Kayıt Formu
Tarih / Saat Durum / Olay Duygu (0–100) Otomatik Düşünce Bilişsel Çarpıtma Alternatif / Daha Gerçekçi Düşünce Sonuç / Duyguda Değişim
Açıklamalar:
• Durum / Olay: O an ne oldu? Kiminleydiniz, neredeydiniz?
• Duygu: Ne hissettiniz? (kaygı, utanç, öfke, vb.) Şiddetini 0–100 arasında değerlendirin.
• Otomatik Düşünce: Aklınızdan ilk geçen düşünce neydi?
• Bilişsel Çarpıtma: Düşüncede var olan çarpıtma türü ne olabilir? (Örn: felaketleştirme, zihin okuma, genelleme)
• Alternatif Düşünce: Bu duruma daha dengeli, kanıta dayalı nasıl bakabilirsiniz?
• Sonuç: Alternatif düşünceden sonra duygunuzda bir değişiklik oldu mu? Yeni duygu ve şiddetini yazın.
Örnek Kayıt Formu:
Tarih / Saat Durum / Olay Duygu (0–100) Otomatik Düşünce Bilişsel Çarpıtma Alternatif Düşünce Sonuç / Duyguda Değişim
15.05.2025 - 10:00 İş toplantısı sırasında konuşmam istendi Kaygı (85) "Herkes beni yargılayacak, rezil olacağım" Felaketleştirme, zihin okuma "Birçok kişi zaten hata yapabilir, herkes mükemmel konuşmaz. Bu sadece kısa bir konuşma." Kaygı (85 → 50), rahatlama başladı
4. Seans: Bilişsel Yeniden Yapılandırma
Amaç: İşlevsiz düşünceleri sorgulamak ve alternatif düşünceler geliştirmek
İçerik:
• Bilişsel çarpıtmalar (felaketleştirme, zihin okuma, aşırı genelleme vs.)
Bilişsel Çarpıtmalar Nedir?
Zihnimiz, her gün binlerce düşünce üretir. Ancak bazen bu düşünceler, gerçeği tam yansıtmaz. Özellikle yoğun kaygı, stres veya belirsizlik anlarında düşünce hataları yapabiliriz. Bu düşünce hatalarına “bilişsel çarpıtmalar” denir.
Bilişsel çarpıtmalar, olayları olduğundan daha olumsuz veya tehdit edici algılamamıza neden olabilir. Bu çarpıtmaları fark ettiğimizde, düşüncelerimizi daha gerçekçi ve dengeli bir şekilde değerlendirmeye başlayabiliriz.
Yaygın Bilişsel Çarpıtma Türleri
1. Felaketleştirme: En kötü olasılığı düşünme, abartılı olumsuz tahminlerde bulunma.
Örnek: “Toplantıda konuşursam kesin rezil olurum.”
2. Zihin Okuma: Başkalarının ne düşündüğünü kesin olarak bildiğini varsayma.
Örnek: “Beni garip bulduklarını düşünüyorlar.”
3. Aşırı Genelleme: Bir olaydan yola çıkarak, tüm benzer durumlara aynı sonucu yükleme.
Örnek: “Bu işi beceremedim, zaten hiçbir şeyi başaramam.”
4. Siyah-Beyaz (Ya Hep Ya Hiç) Düşünme: Olaylara sadece iki uçtan bakmak: mükemmel yada berbat gibi.
Örnek: “Eğer tam konuşamazsam başarısız olurum.”
5. Olumluyu Geçersiz Kılma: Olumlu olayları göz ardı etme, önemsememe.
Örnek: “Beni tebrik ettiler ama bunu nezaketten yaptılar.”
6. Duygusal Akıl Yürütme: Ne hissettiğini gerçek olarak kabul etme.
Örnek: “Kendimi yetersiz hissediyorsam, öyleyim demektir.”
7. Etiketleme: Kendini ya da başkasını tek kelimeyle, sert biçimde tanımlama.
Örnek: “Ben başarısız biriyim.”
8. Kişiselleştirme: Olumsuz olayları kendine bağlama, gereksiz şekilde suçlanma.
Örnek: “Arkadaşım sessizse, kesin ben bir şey yaptım.”
Bu Neden Önemli?
Bu çarpıtmaları tanımak, onların bizi nasıl etkilediğini anlamamıza yardımcı olur. Fark ettiğimizde, bu düşünceleri sorgulayabilir ve daha işlevsel düşünceler geliştirebiliriz. Terapide bu çarpıtmaları birlikte yakalayacağız ve üzerinde çalışacağız.
Ev Ödevi (Opsiyonel)
Danışana bir hafta boyunca:
Fark ettiği olumsuz düşünceleri yazması,
Bunlara karşılık gelen çarpıtma türünü bulması istenir.
• OÖD’lere alternatif düşünce geliştirme çalışmaları
• Rol oynama ve gerçeklik testi
5. Seans: Farkındalık (Mindfulness) Uygulamaları
Amaç: Şimdiki ana odaklanmak, anksiyeteye karşı mesafe kazanmak
İçerik:
• Mindfulness nedir, neden etkilidir?
• Nefes odaklı meditasyon
• “Düşünceler sadece düşüncedir” uygulamaları
• Günlük kısa egzersizler (ev ödevi)
6. Seans – Gevşeme Teknikleri ve Bedensel Farkındalık
Amaç: Anksiyetenin fiziksel belirtilerine karşı kontrol sağlamak
İçerik:
• Progresif kas gevşetme (PMR)
Terapistin Seans İçi Açıklaması:
“Bugünkü seansımızda bedenin verdiği fiziksel stres tepkilerini tanımayı ve onları gevşetmeyi öğreneceğiz. Bu konuda kullanacağımız teknik, Progresif Kas Gevşetme adını taşıyor. Bu yöntem, özellikle kaygı bozukluklarında bedenin gerginliğini azaltmak için bilimsel olarak desteklenmiş ve oldukça etkili bir uygulamadır.”
Progresif Kas Gevşetme (PMR) Nedir?
• PMR, 1930’larda Dr. Edmund Jacobson tarafından geliştirilmiş bir gevşeme yöntemidir.
• Temel mantığı: Kasları bilinçli olarak önce germek, sonra gevşetmektir.
• Kasları sıkıp bırakarak, vücut ile zihin arasındaki “gerginlik-farkındalık” bağını kurar.
• Sürekli farkında olmadan kasılan bölgeleri rahatlatmayı öğrenmenizi sağlar.
Faydaları:
• Kaygı seviyesini düşürür
• Kalp ritmini, nefesi ve tansiyonu düzenlemeye yardımcı olur
• Uykuya geçişi kolaylaştırır
• Kas-gevşeme farkındalığını artırır
• Panik ve anksiyete ataklarını önlemede destekleyicidir
Uygulama Planı (Terapist Rehberliği)
1. Hazırlık (2–3 dk)
• Danışandan sessiz bir ortamda dik ama rahat bir şekilde oturması istenir.
• Gözlerini kapatması veya bir noktaya sabit bakması önerilir.
• “Her bir kas grubunu yaklaşık 5–7 saniye sıkacağız, sonra 10–15 saniye boyunca serbest bırakacağız.”
2. Kas Gruplarına Sırasıyla Odaklan
Uygulama yukarıdan aşağıya (veya aşağıdan yukarıya) yapılabilir.
Sıralama Örneği:
1. Alın – kaşları yukarı kaldır (şaşırmış gibi)
2. Göz çevresi – gözleri sıkıca kapat
3. Ağız – dudakları büz, çene kaslarını sık
4. Boyun – başı hafifçe geri it (dikkatli!)
5. Omuz – omuzları yukarı çek (sıkıca), sonra bırak
6. Kollar – sağ ve sol kolu sırayla yumruk yap ve kolu gerginleştir
7. Göğüs – derin nefes al ve birkaç saniye tut
8. Karın – karnını içeri çek
9. Kalçalar – kalçaları kas
10. Bacaklar – üst bacağı kas, sonra alt bacağı ve ayakları sırayla gerginleştir
Her kas grubunda:
• “Şimdi o bölgeyi sıkın… daha da sıkın… ve bırakın.”
• “Gevşemenin oraya nasıl yayıldığını hissedin.”
3. Kapanış (2–3 dk)
• Danışanın bedenindeki gevşeme hissine odaklanması sağlanır.
• Derin ve yavaş 2–3 nefes alıp vermesi istenir.
• “Şu anki rahatlama halinizi bedeninizde hissedin.”
Danışana Verilecek Bilgi (Ev Ödevi Materyali)
Progresif Kas Gevşetme (PMR) Evde Uygulama Rehberi:
• Sessiz ve dikkat dağıtıcı olmayan bir ortam seçin
• Her gün 1 kez, tercihen akşam saatlerinde uygulayın
• Uygulama süresi yaklaşık 10–15 dakikadır
• Başlarda sesli yönlendirme veya kayıt kullanabilirsiniz
• Zamanla kendi başınıza yapmayı öğrenmeniz hedeflenir
PMR Uygulama Takip Formu (Ev Ödevi için):
Tarih Uygulama Süresi Önceki Kaygı Düzeyi (0–10) Sonraki Kaygı Düzeyi (0–10) Notlar
Terapistin Dikkat Etmesi Gerekenler:
Boyun ve sırt rahatsızlığı olan danışanlarda bazı hareketlerde dikkatli olunmalıdır.
Bedensel travma geçmişi olan danışanlarda uygulama öncesi güvenli alan oluşturulmalıdır.
İlk uygulamada danışan kendini yetersiz hissedebilir – normalleştirin.
Egzersiz sırasında danışan gevşemeye direnç gösterirse, bunu fark edip konuşun.
• Diyafram nefesi
• Bedensel sinyalleri fark etme ve regülasyon teknikleri
• Kayıt formları ile ilerlemenin izlenmesi
7. Seans: Kişilerarası İlişkiler ve Anksiyete
Amaç: Kişilerarası sorunları ve sosyal kaygıyı anlamak
İçerik:
• İletişim tarzlarının değerlendirilmesi (pasif/agresif/asertif)
• Asertiflik eğitimi
Asertiflik Nedir?
Asertiflik, bireyin kendi duygu, düşünce ve ihtiyaçlarını:
Başkalarının haklarına zarar vermeden, saygılı ama doğrudan bir şekilde, açık ve dürüst bir dille ifade etme becerisidir.
Asertif bireyler:
• “Hayır” diyebilir,
• Geri bildirim verebilir,
• Hakkını savunabilir,
• Suçluluk duymadan ihtiyaçlarını dile getirebilirler.
İletişim Tarzları – Psiko-eğitim Materyali:
Danışana aşağıdaki iletişim tarzları şematik olarak anlatılabilir:
Tarz Tanım Örnek
Pasif Kendi hakkını aramaz, başkalarının isteklerine boyun eğer “Sorun değil, ben nasılsa idare ederim.”
Saldırgan Başkalarının haklarını ihlal ederek kendini ifade eder “Ben böyle istiyorum, senin fikrin umrumda değil!”
Asertif Hem kendi hakkını savunur hem de karşıya saygılıdır “Bu şekilde hissettiğimi belirtmek istiyorum. Fikrini merak ediyorum.”
Terapist İçin Seans Akışı:
1. Giriş ve Psiko-eğitim (10–15 dk)
“Asertif iletişim” nedir, ne değildir açıklayın. İletişim tarzlarının farklarını örneklerle anlatın (gündelik hayat senaryoları).
2. Danışanın İletişim Tarzını Değerlendirme (10 dk)
Danışana son bir haftada zorlandığı bir iletişim durumunu anlatmasını isteyin. Hangi tarzda davrandığını ve sonucunu birlikte değerlendirin.
Soru Örnekleri:
• “Bu durumda kendinizi ifade edebildiniz mi?”
• “Sizi durduran neydi?”
• “Sonrasında ne hissettiniz?”
3. Asertif Davranış Modeli Öğretimi (10–15 dk)
"Ben dili + duygu + istek + çözüm" modeli tanıtılır.
Model:
“Ben... [duygum], çünkü... [neden], bu yüzden senden... [istek].”
Örnek:
“Ben üzülüyorum çünkü bana haber vermeden plan değişiyor. Bu yüzden lütfen haber verirsen çok sevinirim.”
4. Rol Oynama / Uygulama (5–10 dk)
• Danışanla birlikte gündelik bir durum belirlenip (örn. işyerinde hakkının yenmesi), asertif yanıt biçimleri canlandırılır.
• Terapist önce model olur, ardından danışanla birlikte pratik yapılır.
Terapist İçin Kullanılabilecek Materyaller:
Asertiflik Eğitim Kartları (isteğe bağlı):
• 5–6 gündelik örnek durum kartı hazırlanabilir (örneğin: sıra beklerken öne geçilmesi, iş yükü fazlalığı, arkadaşın ricası).
Asertiflik Takip Formu (Ev Ödevi İçin):
Tarih Durum Verilen Tepki Hissedilen Duygu Daha Asertif Ne Olabilirdi?
Terapistin Dikkat Etmesi Gereken Noktalar:
• Danışan “hayır” deme ya da çatışmadan kaçınma eğilimindeyse, suçluluk duymaması için destekleyici olun.
• Asertif davranış saldırganlıkla karıştırılabilir. Özellikle bu ayrımı netleştirin.
• Kültürel veya kişisel değerler nedeniyle zorlanan danışanlara, küçük adımlarla ve güvenli ortamda uygulama alanı yaratın.
• Gerekirse gevşeme / nefes egzersizleriyle birleşik kullanım önerin (özellikle yüksek sosyal kaygısı olan bireylerde).
Ev Ödevi Önerisi:
Danışandan bir hafta boyunca:
Asertif davrandığı veya davranamadığı 2–3 durumu not etmesi,
Hangi tepkiyi verdiği ve hangi duyguların eşlik ettiği,
Asertif bir tepki nasıl olabilirdi sorularını yanıtlaması istenir.
• Sosyal durumlara yönelik kaçınma davranışlarının analizi
• Aile ve iş ilişkilerinde anksiyetenin rolü
8. Seans: Kaçınma Davranışları ile Yüzleşme (Davranışsal Deneyler)
Amaç: Kaçınma davranışlarını azaltmak, maruz kalma planlamak
İçerik:
• Tetikleyici olay listesi oluşturma
• Hiyerarşi ile derecelendirme (düşükten yükseğe)
• Kademeli maruz bırakma (in vivo / hayal gücüyle)
• Davranışsal deney tasarımı
9. Seans: Baş Etme Becerileri ve Kriz Planı
Amaç: Kriz anlarında kullanılabilecek stratejileri yapılandırmak.
Terapist İçin Yönergeler:
• Baş etme stratejileri listesi sun (bilişsel, davranışsal, sosyal).
• Danışanla birlikte bireysel “Anksiyete Kriz Planı” hazırlayın.
• Olumsuz otomatik düşünceleri hızlı tanımaya yönelik mini-egzersiz yapın.
Kullanılacak Materyaller: Kriz Anı Baş Etme Planı Şablonu
KRİZ ANI BAŞ ETME PLANI
Hazırlayan: ___________________
Tarih: ___________________
Bu plan, kendimi çok yoğun kaygılı, panik içinde, çaresiz ya da tükenmiş hissettiğim anlar için hazırlanmıştır.
Kriz Belirtilerim
Kriz yaşadığımı anlamamı sağlayan belirtiler:
• Kalp çarpıntısı / nefes darlığı
• Kontrol kaybı hissi
• “Hiçbir şey iyiye gitmeyecek” düşüncesi
• Aşırı sinirlilik veya ağlama
• Kaçma isteği
• Boğuluyormuş gibi hissetme
• Uyku / yemek bozukluğu
• Diğer: ___________________________
Beni Rahatlatan 5 Şey
Kriz anında kullanabileceğim ve daha önce işe yaramış 5 sakinleştirici şey:
1.
2.
3.
4.
5.
Uygulayabileceğim Baş Etme Teknikleri
(Terapistle birlikte belirlenir)
Teknik Ne zaman / nasıl uygularım?
Nefes egzersizi 4-7-8 tekniği – panik başladığında
Duyulara odaklanma (5-4-3-2-1) Gerçeklik hissim kaybolduğunda
Düşünce durdurma Felaket senaryoları başladığında
Aklımdan geçen OÖD’yi sorgulama “Bu gerçekten doğru mu?” diye sormak
Güvenli alan hayal etme Aşırı huzursuzlukta
Güvenli Kişilerim – Destek Alabileceğim 3 Kişi
Kriz anında ulaşabileceğim, beni yargılamadan dinleyecek kişiler:
1. Adı: ________________ | Telefon: ________________
2. Adı: ________________ | Telefon: ________________
3. Adı: ________________ | Telefon: ________________
Krizde Yapmamam Gereken Şeyler
(Kendime zarar verebilecek veya durumu kötüleştirecek davranışlardan uzak durmak için hatırlatmalar)
• ❌ Sosyal medyada kaybolmak
• ❌ Uyuşturucu / alkol kullanmak
• ❌ Kendimi suçlayıcı düşüncelerle meşgul etmek
• ❌ Yalnız kalmaya zorlamak
• ❌ Aşırı kafein / sigara tüketmek
• Diğer: ___________________________
Hatırlatma Cümlelerim
Kriz anında kendime söyleyebileceğim güçlendirici veya sakinleştirici cümleler:
• “Bu bir kriz, ama geçici.”
• “Daha önce de başa çıktım, yine başarabilirim.”
• “Zihnim şu an yoğun çalışıyor, bu beni tanımlamaz.”
• “Nefes al, yavaşla, zamanla geçecek.”
• Kendi cümlem: _______________________________________
Acil Durum Notu
📞 Acil bir durumdaysam, mutlaka şunları yapmalıyım:
• En yakın destek kişimi aramak
• Gerekirse bir sağlık kuruluşuna başvurmak
• Terapi desteğine devam etmek
Danışan Notları:
(Seans sonrası danışanın eklemek istedikleri, terapistin önerileri)
• Kendi Gücüm Listesi (danışanın işe yarayan yöntemleri)
10. Seans: Değerlendirme, Kapanış ve Relaps Önleme
Amaç: Süreci değerlendirme, ilerlemeyi gözden geçirme ve relaps riskini önleme.
Terapist İçin Yönergeler:
• İlk seansla kıyaslama (GAD-7 yeniden uygula).
• Terapi sürecinde öğrenilen becerilerin gözden geçirilmesi.
• Gelecekte karşılaşılabilecek zorlanmalar için hazırlık yapılması.
Kullanılacak Materyaller:
• GAD-7 (karşılaştırmalı değerlendirme)
• Öğrenilen Beceriler Özeti Formu
• Kendi Destek Planım (relaps önleme rehberi)
KAYNAKÇA
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (2nd ed.). Newyork: Guilford Press.
Çıtak, S. (2023). Yaygın anksiyete bozukluğu. Erişim adresi: https://www.drserhatcitak.com/tr/page/yaygin-anksiyete-bozuklugu.html
Kaya, M.M. (2025). Terapistler İçin Şizofreni Tanısı Olan Danışanlarda Tedavi Planı.(Kişisel Danışan).
McLean, C. P., Asnaani, A., Litz, B. T., & Hofmann, S. G. (2011). Gender differences in anxiety disorders: Prevalence, course of illness, comorbidity and burden of illness. Journal of Psychiatric Research, 45(8), 1027–1035.
National Institute of Mental Health (NIMH). (2022). Generalized Anxiety Disorder. https://www.nimh.nih.gov/health/statistics/generalized-anxiety-disorder
Shapiro, F. (2017). Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) Therapy: Basic Principles, Protocols, and Procedures. Guilford Press.
Terappin. (2022). Yaygın Anksiyete Bozukluğu: Nedenleri, Belirtileri ve Tedavi Yöntemleri. https://terappin.com/blog/yaygin-anksiyete-bozuklugu
|
Yazan
|
Bu makaleden alıntı yapmak
için alıntı yapılan yazıya aşağıdaki ibare eklenmelidir: "Terapistler İçin Yaygın Anksiyete Bozukluğu Tanısı Olan Danışanlarda Tedavi Planı" başlıklı makalenin tüm hakları yazarı Uzm.Psk.Mehmet Metin KAYA'e aittir ve makale, yazarı tarafından TavsiyeEdiyorum.com (http://www.tavsiyeediyorum.com) kütüphanesinde yayınlanmıştır. Bu ibare eklenmek şartıyla, makaleden Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa uygun kısa alıntılar yapılabilir, ancak Uzm.Psk.Mehmet Metin KAYA'nın izni olmaksızın makalenin tamamı başka bir mecraya kopyalanamaz veya başka yerde yayınlanamaz. |
1 Beğeni 
Yazan Uzman
|
| Makale Kütüphanemizden | ||||
|
Sitemizde yer alan döküman ve yazılar uzman üyelerimiz tarafından hazırlanmış ve pek çoğu bilimsel düzeyde yapılmış çalışmalar olduğundan güvenilir mahiyette eserlerdir. Bununla birlikte TavsiyeEdiyorum.com sitesi ve çalışma sahipleri, yazıların içerdiği bilgilerin güvenilirliği veya güncelliği konusunda hukuki bir güvence vermezler. Sitemizde yayınlanan yazılar bilgi amaçlı kaleme alınmış ve profesyonellere yönelik olarak
hazırlanmıştır. Site ziyaretçilerimizin o meslekle ilgili bir uzmanla görüşmeden, yazı içindeki bilgileri kendi başlarına kullanmamaları gerekmektedir. Yazıların telif hakkı tamamen yazarlarına aittir, eserler sahiplerinin muvaffakatı olmadan hiçbir suretle çoğaltılamaz, başka bir
yerde kullanılamaz, kopyala yapıştır yöntemiyle başka mecralara aktarılamaz. Sitemizde yer alan herhangi bir yazı başkasına ait telif haklarını ihlal ediyor, intihal içeriyor veya yazarın mensubu bulunduğu mesleğin meslek için etik kurallarına aykırılıklar taşıyorsa, yazının kaldırılabilmesi için site yönetimimize bilgi verilmelidir.
