Hoşgörünün Unsurları, Nitelikleri, Sınırları
Hoşgörü sözcüğü Farsça’da tatlı, güzel, iyi anlamlarında kullanılan ‘hoş’ sıfatı ile (Devellioğlu, 2010) Türkçe görmek kelimesinden gelen ‘görü’ eyleminin (Eyuboğlu, 1995) bir araya gelmesiyle oluşmuş birleşik kelimedir. Bununla birlikte hoşbeş, hoş bulmak, hoş gelmek, hoşsohbet gibi kelimelerin anlamları olumludur ve bu kelimelerde de hoşgörünün anlamı gibi gönülden ve içten gelen bir duygunun bulunduğu bilinmektedir. (Aslan, 2005, s. 32-33).
Hoşgörü, Osmanlıcada “müsamaha, tesamüh”, İngilizcede “tolerance”, Almancada “toleranz”, Fransızcada “tolérance”, Latincede “tolerantia, tolerare” şeklinde karşılık bulmaktadır. (Kolaç, 2010)
Hoşgörü ile ilgili olarak sevgi, saygı, kendini başkasının yerine koyma, demokratik olma, hukuk düzeni gibi kavramlar öne çıkmaktadır
Hoşgörülü bireyler, adalete, barışa, sevgiye ve alçakgönüllülüğe önem verir. (Çubukçu, 1995, s. 115)
Hoşgörü kişinin duygularını bastırması demek değildir. Hoşgörü karşı tarafın her dediğini koşulsuz kabul de değildir. Hoşgörü kişinin ölçülü bir tutum sergileyebilmesidir. (Tarhan, 2019). Olaylara ya da insanlara sabırla, anlayışla ve saygıyla yaklaşabilmesidir. Hoşgörünün küçük yaştan itibaren kazandırılması için de aile önemli bir faktördür. Hoşgörünün karşıtı ise katı olmaktır. Katılığın arkasında da benmerkezcilik vardır (Tarhan, 2019). Çünkü benmerkezcilikte düşünceler ve yargılar esnek olmadığı için kişi karşı tarafın değil kendisinin beklenti ve isteklerini ön plânda tutar . (Tarhan, 2019).
TDK (2023) saygıyı, değeri, yararlılığı, üstünlüğü veya kutsallığı gibi nedenlerden dikkatli özenli ölçülü davranmaya sebep olan sevgi duygusu ve hürmet etme kelimeleri ile açıklamıştır. İkinci bir anlam olarak ise başkalarını rahatsız etmekten çekinme duygusu şeklinde tanımlamıştır. Farklılıklara saygı ise özünde ayrımcılığa karşı ortaya koyulan bir anlayıştır. Ön yargıların kırılması, farklı olana karşın olumsuz düşünce ve tutumun oluşmasını engellemek farklılıklara saygı eğitiminin amacıdır. (Maden, 2017
Sevgi ve saygı , hoşgörüyle ilgili değerlerin başında gelmektedir. İçinde sevgi barındırmayan hoşgörü, hoşgörü değil katlanmak, tahammül etmek olur.
Hoşgörü çevremizde yaşanan her şeye olumlu ya da olumsuz görmüyor gibi davranmak değil, vurdumduymazlık olmadığı gibi, her şeyi onaylamak da değildir. Ancak toplumsal çeşitlilik karşısında kınama, iğrenme gibi duyguları içermez. (Yürüşen, 1996). Hoşgörü toplumsal çeşitliliğe duyarlılıktır. Hoşgörü sayesinde farklılıklarla mücadeleye girip onları yenme hırsı içerisinde olmak, yerini barış ve huzurla birlikte yaşamaya bırakır. (Doorn, 2014).
Hoşgörü, karşımızdaki kişinin davranış ve tutumlarının nedenlerine inmemek, haklı ya da haksız olduğu konusunda değerlendirme yapmamaktır. Hoşgörünün esası problem çıkarmamaktır. Hoşgörü affetmek ile örtüşen bir kavramdır. Bu durumda kişinin kemale ermesi, edindiği tecrübeler, sakinliği, merhametli ve sevgi dolu olması ile oluşur (Laik, 1996). Hoşgörü, belirli ölçülerde bireyi anlamak ve saygı duymaktır. Yani insanların farklı fikir, eylem, duruşlarına karşı kabul edici olabilmektir. Toplumu oluşturan bireylerin birbirleriyle güçlü güvenilir ve sağlam diyaloglar kurabilmelerinin ön koşulu hoşgörüdür. (Köknel, 1996)
Başaran’a (1995) göre hoşgörü kabullenmeye bağlı olarak gelişir. İnsanların iletişim hâlindeyken kendilerini karşısındakinin yerine koyması, onu anlamaya çalışması ya da düşüncelerini koruyarak karşısındakine kusurluluk hakkı tanıması da kabullenme ile gerçekleşir. Ya da insanların hata yapabileceği, bazı hataların belirli sınırlar içerisinde anlayışla karşılanması durumu, hoşgörünün doğasında vardır.
Aslan (2001) hoşgörü kavramının unsurlarını şu şekilde belirtmiştir:
- Önem: Hoşgörünün yapısında var olan önem, kıymet ve değerdir. Değer verilen, önemsenen olaylara, durumlara ve olgulara hoşgörü ile yaklaşıla bilinir. Umursanmayan durumlara karşı hoşgörüden bahsetmekte pek mümkün olamamaktadır. İnsanı içten etkileyen olaylara karşı kayıtsız kalması söz konusu değildir. Bu durumlara karşı hoşgörülü olmaktadır.
- Onaylama: Hoşgörüde farklı dil, din, ırk, cinsiyet ve kültürler değerlere karşı kabullenme ve onay verme durumu vardır. Buradaki kabullenme, kendinden farklı olanı benimseme anlamında değildir. Kendimizde var olan hakların karşımızdakinde farklı şekillerde var olabileceğine karşı saygı duyarak, hoşgörülü olma anlamındadır.
- Barış ve iyilik: Hoşgörünün amacı bireylerin ve toplumların barış ve huzur içerisinde birlikte yaşamasını sağlamaktır. Hoşgörü insanoğlu için güzel ve doğru olan, insanlığın iyiliğine hizmet eden ahlaki bir değerdir.
- Reddetmeme: Hoşgörüde farklı fikirlerin, inanışların ve yaşantıların olağan gidişatını reddetme yoktur.
- Farklılık: Hoşgörü kavramının meydana çıkmasını sağlana en önemli unsur farklılıkların olmasıdır. Bu farklılık ayrımcılık manasında değildir. Dil, din, ırk gibi doğuştan gelen fıtri farklılıklardır. Farklılıkların olmadığı yerde hoşgörüden söz etmekte mümkün olmamaktadır.
- Sapmama: Toplum tarafından kabul edilmeyen sapkın ve doğal yapıyı bozan durum ve olaylara karşı hoşgörü beklenmemektedir. Kendi tabii seyrinin dışına sapmalar asla hoşgörü çerçevesine giremez.
- Tahammül, katlanma: Sınırsız bir hoşgörüden söz etmek mümkün değildir. Hoşgörüde hoş göreni içsel açıdan olumsuz yönden etkileyecek bir durum yoktur. Farklılıkların doğal seyrine karşı hoşgörülü olunması beklenir.
UNESCO Hoşgörünün İlkeleri Beyannamesi’ne (1995) göre:
1. Hoşgörü kendinden farklı olana saygı duymaktır. Hoşgörü; insanların bireysel farklılıklarını, kültürel çeşitliliğini kabul etme ve bu farklılıklara saygı göstermektir. Dil, din, ırk, düşünce gibi farklılıklar, vicdan özgürlüğü ve adalet hoşgörünün gelişmesine katkı sağlamaktadır. Hoşgörü, hem toplumsal bir sorumluluktur, hem de yasal bir gerekliliktir.
2. Hoşgörünün temelinde; evrensel insan hak ve özgürlükleri bulunmaktadır. Hoşgörü, bir lütuf ya da kendinden taviz verme anlamına gelmemektedir. Hoşgörüde her insanın hak ettiği saygı bulunmaktadır. Hoşgörü bütün insanların iyiliği için bir gerekliliktir.
3. Hoşgörü toplumsal ve insani bir sorumluluktur. Hoşgörü, insan haklarını, çoğulculuğu, demokrasiyi ve hukuk kurallarını desteklemeyi gerektirmektedir. Hoşgörü, önyargıları, katı fikirleri (dogmatizm) reddetmek ve evrensel insan haklarını kabul etmek anlamına da gelmektedir.
4. Hoşgörüde karşısındaki bireyi olduğu gibi kabul etmek vardır. Adaletsizlik, farklı inançları küçük görme veya inancından vazgeçme hoşgörü değildir. Hoşgörü, kişilerin kendi inançlarına bağlı kalması ve diğerlerinin de onu öylece kabul etmesi anlamına gelmektedir. Hoşgörü; kültür, ırk, dış görünüş, dil ve değerler gibi özelliklerin olduğu gibi kabul edilmesi, herkes ile aynı haklara sahip olma ve barış içinde yaşama hakkına sahip olmadır .(UNESCO, 1995).
Reardon (2000) hoşgörüsüzlüğün belirtileri şu şekilde açıklamıştır:
➢ Ayrımcılık-Dışlama: Özellikle bazı arkadaşlarını bilerek ve isteyerek; oyunlara, etkinliklere almayarak onlardan uzak durma ve onlar yokmuş gibi davranma.
➢ Alay Etme: Arkadaşlarının kişisel özelliklerini, ailesini, etnik ve kültürel özelliklerini aşağılama ve utandırmaya çalışma.
➢ Baskı: Arkadaşlarının düşüncelerini, yaşam tarzını ve inançlarını özgürce yaşamasını engellemeye çalışma. Kendi düşünce ve inançlarının daha iyi olduğu konusunda karşısındakine baskı uygulama
. ➢ Kullanılan Dil: İletişim sürecinde karşısındakini kızdırmak için, küçük düşürücü, ırksal ve aşağılayıcı bir dil kullanma.
➢ Gruplaşma: Belli özelliklere sahip kişilerin bir arada toplanması farklı özelliklere sahip olanların gruba alınmaması.
➢ Önyargı-Genelleme: Kendisinden farklı olan, bireylere karşı sevgi ya da düşmanlık duygusu uyanmasına yol açan, katı inanç, kanı, genellemelere sahip olma.
➢ Saygısızlık: Karşısındaki kişinin; düşüncelerine, özelliklerine ve yaptıklarını küçük görme, saygı duymama.
➢ Suçlama (Günah Keçisi Yapma): Yaşanan bütün olumsuzluklardan sürekli aynı kişileri sorumlu tutma.
➢ Şiddet-Saldırganlık: Bazı çocukların diğer çocuklara zarar vermesi, taciz etmesi ve onları hırpalaması gibi davranışlarda hoşgörüsüzlüktür.
➢ Zorbalık: Bazı çocukların daha güçsüz veya savunmasız oldukları için diğerleri tarafından kötü davranışlara maruz kalması olarak sıralamıştır. (akt. Boyacı, 2015).
Hoşgörünün sınırları vardır. Başaran (1995)’a göre hoşgörünün sınırları şöyledir:
- Hoşgörü demokratik ortamlarda bulunabilir. Fakat demokrasinin olmadığı ya da demokrasiyi kaldırmaya yönelik girişimlere karşı hoşgörülü davranılmaz.
- İnsanların düşünme, düşünceleri, vicdan, irade, davranışları ve özgürlüklerini kısıtlamaya yönelik durumlara karşı hoşgörülü olunmaz.
- İnsanların yıllarca süren mücadeleleri sonucunda zaferlerle kazandığı haklarının ellerinden alınması ya yok sayılması hoşgörü ile karşılanmaz.
- İnsanların yüzlerce yıllık yaşantılar sonucunda oluşturdukları, kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze kadar ulaşan kültür, örf ve adetleri yok etmeye yönelik eylemlere karşı hoşgörülü olunamaz.
- İnsanların dini inançlarına karşı koyarak onların elinden alınmasına ve bireylerin birbirlerine zarar vermesine yönelik davranışlara karşı hoşgörülü olunmaz.
- İnsanların sahip oldukları hak ve özgürlüklerin ellerinden alınmasına karşı yapılan her türlü faaliyete karşı hoşgörülü olunmaz.
- İnsanların onurunu ve kişiliğini zedeleyen her türlü tutum ve davranışlar hoşgörü ile karşılanamaz.
Hoşgörü değeri eğitiminde, hoşgörüsüz düşünce ve davranışların neler olduğunu bilmek de önemlidir. UNESCO (1994, s.19-20) tarafından belirtilen bazı hoşgörüsüz davranışlar şunlardır;
Cinsiyetçilik: Kadınların topluma tam katılımını ve tüm insan haklarından yararlanmasını engellemeye yönelik politikalar ve davranış biçimleri; erkeğin insani açıdan kadından üstün olduğu varsayımına dayandırılarak rasyonelleştirilmesi
Irkçılık: Irk temelinde insan haklarının reddedilmesi, bazı ırksal grupların diğerlerinden üstün olduğu gerekçesiyle haklı gösterilmeye çalışılması
Etnik merkezcilik: Kültür veya dil temelinde ayrımcılık yapılıp, kendi kültürünü ve dilini diğerinden üstün tutma
Faşizm: Devletin yurttaşlarının fikirlerini ve farklılıklarını görmezden gelip ve vatandaşların hayatlarını kontrol etme yetkisine sahip olduğuna dair görüş
Yabancı düşmanlığı: Yabancılardan korkma ve onların kültürlerini sevmeme. Yabancıların topluma zarar vereceği inanma
Emperyalizm: Bir ulusun veya ulusların başka bir ulus tarafından boyunduruk altına alınması, ulusların zenginliklerini ve kaynaklarını kontrol etmek için boyun eğdirilme
Sömürü/Suistimal: İnsanların zamanının ve emeğinin adil bir karşılık olmaksızın kullanılması. Kaynakların ve doğanın tedbirsiz ve savurgan kullanımı
Dini baskı: Belirli bir inancın veya bu inancın değerlerinin ve uygulamalarının empoze edilmesi ve söz konusu inancın dini veya manevi hakikatin tek gerçek yorumu olduğu görüşüyle makul hale getirilerek bu inanç mensuplarının diğerlerine göre üstün tutulması.
Hoşgörülü insanların sahip oldukları genel nitelikler şu şekildedir :(Türe ve Ersoy, 2014):
• Demokratik değerlere önem verme
• Eğitimli ve kültürlü olma
• Empatik olma
• İletişim kabiliyeti yüksek olma
• Farklılıklara saygı duyma
• Geniş perspektiften bakma
• İnsan sevgisi taşıma
• Objektif olma
• Olumlu düşünceye sahip olma
• Sabırlı olma
• Sorgulama yeteneği
• Davranışlarında tutarlı olma
Toplumda hoşgörünün yerleşebilmesi için farklılıklar saygıyla karşılanmalıdır. Hoşgörü de aynı zamanda saygı için ön şart niteliğindedir. Huzurlu bir toplum için hoşgörü temelli saygı gereklidir. (Çakmak, 2013).
Demokraside farklı düşüncelerin bir arada olması, farklılıkları uzlaştırma durumu ile hoşgörü bağdaştırılmaktadır. Hoşgörü ile sağlanan toplumsal bütünleşme ve uzlaşma toplumsal barışa da katkı sunar (Gültekin, 2007). Hoşgörü çevremizde yaşanan her şeye olumlu ya da olumsuz görmüyor gibi davranmak değil, vurdumduymazlık olmadığı gibi, her şeyi onaylamak da değildir. Ancak toplumsal çeşitlilik karşısında kınama, iğrenme gibi duyguları içermez (Yürüşen, 1996). Hoşgörü toplumsal çeşitliliğe duyarlılıktır. Hoşgörü sayesinde farklılıklarla mücadeleye girip onları yenme hırsı içerisinde olmak, yerini barış ve huzurla birlikte yaşamaya bırakır. (Doorn, 2014).
GÜNLÜK HAYATTA HOŞGÖRÜYÜ BÜYÜTMENİN KISA REHBERİ
1) Tatlı dili alışkanlık hâline getirin: Sert üslup yerine yapıcı cümleler kurmak, en zorlu konuları bile yumuşatır.
2) Öfkeyi yönetmek için “dur-düşün-devam et” tekniğini deneyin: Cevap vermeden önce bir nefes, bir bardak su, bir kısa yürüyüş…
3) Empati kurun: Karşınızdaki nasıl hissediyor? Onun penceresinden bakmak, yargıyı azaltır, anlayışı artırır.
4) Güler yüz ve teşekkür kültürü inşa edin: Basit nezaket ritüelleri, ilişkilerin tonunu kökten değiştirir.
5) Affediciliği seçin: Bazı defterleri kapatmak, hem sizi hem karşıyı özgürleştirir.
Konu ile ilgili bir ölçek
Hoşgörü Eğilimi Ölçeği-Yetişkin Formu :Yetişkin bireylerin hoşgörü eğilim düzeylerinin belirlenebilmesine amacıyla Çalışkan ve Çavuş (2020) tarafından geliştirilmiştir. Ölçeğin geliştirilme sürecinde, açımlayıcı faktör analizi tespiti için 515, doğrulayıcı faktör analiz tespiti için 498 ve test-tekrar test güvenirlik tespiti için 126 olmak üzere toplamda 1139 yetişkin bireyden toplanan veriler ile geçerlik ve güvenirliğe ilişkin gerekli analizler yapılmıştır. Analizler sonucunda Hoşgörü Eğilimi Ölçeği-Yetişkin Formunun [HEÖ-YF] nihai hali 10 maddeden ve “Saygı” ve “Kabullenme” adlarında iki alt boyuttan oluşmuştur. Bu iki alt boyutun kendi içlerinde hesaplanan güvenirlik katsayıları “farklılıklara saygı” boyutunda .78 ve “kabullenme” boyutunda ise .77 olarak bulunmuştur. Tüm ölçeğin güvenirlik katsayısı ise .84 olarak hesaplanmıştır. Ayrıca yapılan diğer güvenirlik çalışmaları sonucunda da ölçeğin ve alt boyutlarının güvenilir sonuçlar verdiği saptanmıştır. Sonuç olarak geliştirilen bu ölçek geçerli ve güvenilir bir araç olduğu görülmektedir. Bu araştırmadan elde edilen verilere göre hesaplanan Cronbach Alfa iç tutarlılık güvenlilik katsayıları Hoşgörü Eğilimi ÖlçeğiYetişkin Formunun [HEÖ-YF] “farklılıklara saygı” boyutunda .88 ve “kabullenme” boyutunda ise .73 ve ölçeğin genelinde ise .88 olarak hesaplanmıştır.
HEÖY
İfadeler
Hiç Uygun Değil :1
Biraz Uygun:2
Uygun:3
Çok Uygun :4
Tamamen Uygun :5
1. Herkesin düşüncesine saygı duyarım. 1 2 3 4 5
2. Affedici bir kişiyim. 1 2 3 4 5
3. Kendimi başkalarının yerine koyabilirim. 1 2 3 4 5
4. Başkalarının hatalarını anlayışla karşılarım. 1 2 3 4 5
5. Farklı düşünceleri hoşgörüyle karşılarım. 1 2 3 4 5
6. Başkalarının hatalarını görmezden gelirim. 1 2 3 4 5
7. İnsanların farklı olması doğaldır. 1 2 3 4 5
8. Kimseden nefret etmem. 1 2 3 4 5
9. İnsanların farklı düşüncelere sahip olmasını anlayışla karşılarım. 1 2 3 4 5
10. İnsanları olduğu gibi kabul ederim. 1 2 3 4 5
Bir diğer ölçek
Hoşgörü Eğilimi Ölçeği-Yetişkin Formu
Aşağıda kendinizi tanımlamakla ilgili ifadeler yer almaktadır. Bu konudaki görüşlerinizi, ‘Hiç uygun değil’, ‘Biraz uygun’, ‘Uygun’, ‘Çok uygun’, ‘Tamamen uygun’ maddelerinden size en uygun olanını kutucuğun içine X işareti koyarak belirtiniz.
Hiç uygun değil:1
Biraz uygun:2
Uygun :3
Çok uygun :4
Tamamen uygun :5
1. Hoşgörü sahibi biriyim.
2. Affetmeyi severim.
3. Başkalarının hatalarını anlayışla karşılarım.
4. Arkadaşlarıma içten davranırım.
5. Çıkarlarım her şeyden daha önemlidir.*
6. İnsanları düşman olarak görmekten kaçınırım.
7. Arkadaşlarımın içten davranmasını isterim.
8. Herkesin düşüncesine saygı duyarım.
9. Arkadaşlarım tarafından sevilen biriyim.
10. Arkadaşlarımdan istediğim gibi davranmalarını beklerim.*
11. Başkalarının hatalarını görmezden gelirim.
12. Kimseden nefret etmem.
13. Hatasız insan olmaz diye düşünürüm.
14. Kendimi başkalarının yerine koyabilirim
.
15. Arkadaşlarımdan benim gibi düşünmelerini isterim*.
16. Kavgacı biri değilim.
17. Küskünleri barıştırmak beni mutlu eder.
18. Farklı düşünceleri hoşgörüyle karşılarım
.
19. İnsanların farklı olması doğaldır.
20. Bana yapılan kötülükleri unutmam.*
21. Anlayışlı bir insanım.
22. İnsanları severim.
23. İnsanların farklı düşüncelere sahip olmasını anlayışla karşılarım.
24. İnsanları olduğu gibi kabul ederim.
25. Düşüncelerimin eleştirilmesini istemem
.
26. Özür dilemek beni rahatsız etmez.
27. Karşımdaki insanın ne hissettiğini anlayabilirim.
28. Başkalarının düşünceleri benim için önemlidir.
29. Başkalarının da düşünceleri doğru olabilir.
30. İnsanlar arasında hoşgörünün yaygınlaşması önemlidir.
Kaynakça
Aslan, Ö. (2001). Hoşgörü ve tolerans kavramlarına etimolojik açıdan analitik bir yaklaşım. s.22-23. (http://eskidergi.cumhuriyet.edu.tr/makale/325.pdf)
Aslan, Ö. (2005). Kuran ve hoşgörü. Ankara: İlahiyat.slan, Ö. (2008). Hoşgörü ve tolerans kavramlarına etimolojik açıdan analitik bir yaklaşım. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(2), 357-380. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/223616
Başaran, İ. E. (1995). Hoşgörü ve eğitim. İ. Pehlivan (Ed.), Hoşgörü ve Eğitim Toplantısı (ss. 47-56) Ankara: UNESCO Türkiye Milli Komisyonu ve Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Ortak Yayını.
Başaran, İ. E. (1995). Hoşgörü ve eğitim. Hoşgörü ve eğitim toplantısı (s. 47-56). UNESCO Türkiye Milli Komisyonu ve Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Ortak Yayın No: 2. Ankara
Boyacı, M. (2015). Hoşgörü eğilimi geliştirme programının etkililiği: Hoşgörü eğiliminin geliştirilmesi ve zorbalığın önlenmesi. (Yayınlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
Çakmak, A. (2013). İlköğretim din kültürü ve ahlak bilgisi derslerinde adalet değerinin öğretimi (Yüksek lisans tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi (Tez No: 331730).
Çalışkan, H. ve Çavuş, M. (2020). Hoşgörü eğilim ölçeği yetişkin formu: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Değerler Eğitimi Dergisi, 18 (40), 181-205. doi: 10.34234/ded.731250
Çubukçu, İ. A. (1995, Haziran). Türk kültüründe hoşgörü. Uluslararası Hoşgörü Kongresi, Antalya.
Devellioğu, F. (2010). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat eski ve yeni harflerle. Ankara: Aydın.
Doorn, V. M. (2014). The nature of tolerance and the social circumstances in which it emerges. Current Sociology, 62(6), 905-927. doi: 10.1177/0011392114537281
Maden, K. (2017). İlköğretim din kültürü ve ahlak bilgisi öğretim programında saygı değerinin yeri (Yüksek Lisans Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi (Tez No: 469423)
Reardon, B. A. (2000). Hoşgörü: barışa açılan kapı, ilköğretim okulları için kaynak kitap. Ankara: TİHAK ve UNESCO Yayınları
Tarhan, N. (2019). Değerler psikolojisi ve insan. İstanbul: Timaş Yayınları.
Türe, H. ve Ersoy, A. F. (2014). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin hoşgörü algısı. Sosyal bilgiler eğitimi araştırmaları dergisi, 5(1), 31-56. https://doi.org/19103/202738
UNESCO (1994). Tolerance: the threshold of peace. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000098178 UNESCO (1995). The declaration of principles on tolerance. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000151830 UNESCO (1997). Alternative education strategies for disadvantaged groups. Paris: International Institute for Educational Planning.
Unesco (1995). The Decleration of Principles on Tolerance. (http://unesdoc.unesco.org/imaqes/0015/001518/151830eo.pdf Erişim tarihi:16.05.2020.)
Yürüşen, M. (1996). Liberal bir değer olarak ahlaki ve siyasi hoşgörü. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Hoşgörü, Osmanlıcada “müsamaha, tesamüh”, İngilizcede “tolerance”, Almancada “toleranz”, Fransızcada “tolérance”, Latincede “tolerantia, tolerare” şeklinde karşılık bulmaktadır. (Kolaç, 2010)
Hoşgörü ile ilgili olarak sevgi, saygı, kendini başkasının yerine koyma, demokratik olma, hukuk düzeni gibi kavramlar öne çıkmaktadır
Hoşgörülü bireyler, adalete, barışa, sevgiye ve alçakgönüllülüğe önem verir. (Çubukçu, 1995, s. 115)
Hoşgörü kişinin duygularını bastırması demek değildir. Hoşgörü karşı tarafın her dediğini koşulsuz kabul de değildir. Hoşgörü kişinin ölçülü bir tutum sergileyebilmesidir. (Tarhan, 2019). Olaylara ya da insanlara sabırla, anlayışla ve saygıyla yaklaşabilmesidir. Hoşgörünün küçük yaştan itibaren kazandırılması için de aile önemli bir faktördür. Hoşgörünün karşıtı ise katı olmaktır. Katılığın arkasında da benmerkezcilik vardır (Tarhan, 2019). Çünkü benmerkezcilikte düşünceler ve yargılar esnek olmadığı için kişi karşı tarafın değil kendisinin beklenti ve isteklerini ön plânda tutar . (Tarhan, 2019).
TDK (2023) saygıyı, değeri, yararlılığı, üstünlüğü veya kutsallığı gibi nedenlerden dikkatli özenli ölçülü davranmaya sebep olan sevgi duygusu ve hürmet etme kelimeleri ile açıklamıştır. İkinci bir anlam olarak ise başkalarını rahatsız etmekten çekinme duygusu şeklinde tanımlamıştır. Farklılıklara saygı ise özünde ayrımcılığa karşı ortaya koyulan bir anlayıştır. Ön yargıların kırılması, farklı olana karşın olumsuz düşünce ve tutumun oluşmasını engellemek farklılıklara saygı eğitiminin amacıdır. (Maden, 2017
Sevgi ve saygı , hoşgörüyle ilgili değerlerin başında gelmektedir. İçinde sevgi barındırmayan hoşgörü, hoşgörü değil katlanmak, tahammül etmek olur.
Hoşgörü çevremizde yaşanan her şeye olumlu ya da olumsuz görmüyor gibi davranmak değil, vurdumduymazlık olmadığı gibi, her şeyi onaylamak da değildir. Ancak toplumsal çeşitlilik karşısında kınama, iğrenme gibi duyguları içermez. (Yürüşen, 1996). Hoşgörü toplumsal çeşitliliğe duyarlılıktır. Hoşgörü sayesinde farklılıklarla mücadeleye girip onları yenme hırsı içerisinde olmak, yerini barış ve huzurla birlikte yaşamaya bırakır. (Doorn, 2014).
Hoşgörü, karşımızdaki kişinin davranış ve tutumlarının nedenlerine inmemek, haklı ya da haksız olduğu konusunda değerlendirme yapmamaktır. Hoşgörünün esası problem çıkarmamaktır. Hoşgörü affetmek ile örtüşen bir kavramdır. Bu durumda kişinin kemale ermesi, edindiği tecrübeler, sakinliği, merhametli ve sevgi dolu olması ile oluşur (Laik, 1996). Hoşgörü, belirli ölçülerde bireyi anlamak ve saygı duymaktır. Yani insanların farklı fikir, eylem, duruşlarına karşı kabul edici olabilmektir. Toplumu oluşturan bireylerin birbirleriyle güçlü güvenilir ve sağlam diyaloglar kurabilmelerinin ön koşulu hoşgörüdür. (Köknel, 1996)
Başaran’a (1995) göre hoşgörü kabullenmeye bağlı olarak gelişir. İnsanların iletişim hâlindeyken kendilerini karşısındakinin yerine koyması, onu anlamaya çalışması ya da düşüncelerini koruyarak karşısındakine kusurluluk hakkı tanıması da kabullenme ile gerçekleşir. Ya da insanların hata yapabileceği, bazı hataların belirli sınırlar içerisinde anlayışla karşılanması durumu, hoşgörünün doğasında vardır.
Aslan (2001) hoşgörü kavramının unsurlarını şu şekilde belirtmiştir:
- Önem: Hoşgörünün yapısında var olan önem, kıymet ve değerdir. Değer verilen, önemsenen olaylara, durumlara ve olgulara hoşgörü ile yaklaşıla bilinir. Umursanmayan durumlara karşı hoşgörüden bahsetmekte pek mümkün olamamaktadır. İnsanı içten etkileyen olaylara karşı kayıtsız kalması söz konusu değildir. Bu durumlara karşı hoşgörülü olmaktadır.
- Onaylama: Hoşgörüde farklı dil, din, ırk, cinsiyet ve kültürler değerlere karşı kabullenme ve onay verme durumu vardır. Buradaki kabullenme, kendinden farklı olanı benimseme anlamında değildir. Kendimizde var olan hakların karşımızdakinde farklı şekillerde var olabileceğine karşı saygı duyarak, hoşgörülü olma anlamındadır.
- Barış ve iyilik: Hoşgörünün amacı bireylerin ve toplumların barış ve huzur içerisinde birlikte yaşamasını sağlamaktır. Hoşgörü insanoğlu için güzel ve doğru olan, insanlığın iyiliğine hizmet eden ahlaki bir değerdir.
- Reddetmeme: Hoşgörüde farklı fikirlerin, inanışların ve yaşantıların olağan gidişatını reddetme yoktur.
- Farklılık: Hoşgörü kavramının meydana çıkmasını sağlana en önemli unsur farklılıkların olmasıdır. Bu farklılık ayrımcılık manasında değildir. Dil, din, ırk gibi doğuştan gelen fıtri farklılıklardır. Farklılıkların olmadığı yerde hoşgörüden söz etmekte mümkün olmamaktadır.
- Sapmama: Toplum tarafından kabul edilmeyen sapkın ve doğal yapıyı bozan durum ve olaylara karşı hoşgörü beklenmemektedir. Kendi tabii seyrinin dışına sapmalar asla hoşgörü çerçevesine giremez.
- Tahammül, katlanma: Sınırsız bir hoşgörüden söz etmek mümkün değildir. Hoşgörüde hoş göreni içsel açıdan olumsuz yönden etkileyecek bir durum yoktur. Farklılıkların doğal seyrine karşı hoşgörülü olunması beklenir.
UNESCO Hoşgörünün İlkeleri Beyannamesi’ne (1995) göre:
1. Hoşgörü kendinden farklı olana saygı duymaktır. Hoşgörü; insanların bireysel farklılıklarını, kültürel çeşitliliğini kabul etme ve bu farklılıklara saygı göstermektir. Dil, din, ırk, düşünce gibi farklılıklar, vicdan özgürlüğü ve adalet hoşgörünün gelişmesine katkı sağlamaktadır. Hoşgörü, hem toplumsal bir sorumluluktur, hem de yasal bir gerekliliktir.
2. Hoşgörünün temelinde; evrensel insan hak ve özgürlükleri bulunmaktadır. Hoşgörü, bir lütuf ya da kendinden taviz verme anlamına gelmemektedir. Hoşgörüde her insanın hak ettiği saygı bulunmaktadır. Hoşgörü bütün insanların iyiliği için bir gerekliliktir.
3. Hoşgörü toplumsal ve insani bir sorumluluktur. Hoşgörü, insan haklarını, çoğulculuğu, demokrasiyi ve hukuk kurallarını desteklemeyi gerektirmektedir. Hoşgörü, önyargıları, katı fikirleri (dogmatizm) reddetmek ve evrensel insan haklarını kabul etmek anlamına da gelmektedir.
4. Hoşgörüde karşısındaki bireyi olduğu gibi kabul etmek vardır. Adaletsizlik, farklı inançları küçük görme veya inancından vazgeçme hoşgörü değildir. Hoşgörü, kişilerin kendi inançlarına bağlı kalması ve diğerlerinin de onu öylece kabul etmesi anlamına gelmektedir. Hoşgörü; kültür, ırk, dış görünüş, dil ve değerler gibi özelliklerin olduğu gibi kabul edilmesi, herkes ile aynı haklara sahip olma ve barış içinde yaşama hakkına sahip olmadır .(UNESCO, 1995).
Reardon (2000) hoşgörüsüzlüğün belirtileri şu şekilde açıklamıştır:
➢ Ayrımcılık-Dışlama: Özellikle bazı arkadaşlarını bilerek ve isteyerek; oyunlara, etkinliklere almayarak onlardan uzak durma ve onlar yokmuş gibi davranma.
➢ Alay Etme: Arkadaşlarının kişisel özelliklerini, ailesini, etnik ve kültürel özelliklerini aşağılama ve utandırmaya çalışma.
➢ Baskı: Arkadaşlarının düşüncelerini, yaşam tarzını ve inançlarını özgürce yaşamasını engellemeye çalışma. Kendi düşünce ve inançlarının daha iyi olduğu konusunda karşısındakine baskı uygulama
. ➢ Kullanılan Dil: İletişim sürecinde karşısındakini kızdırmak için, küçük düşürücü, ırksal ve aşağılayıcı bir dil kullanma.
➢ Gruplaşma: Belli özelliklere sahip kişilerin bir arada toplanması farklı özelliklere sahip olanların gruba alınmaması.
➢ Önyargı-Genelleme: Kendisinden farklı olan, bireylere karşı sevgi ya da düşmanlık duygusu uyanmasına yol açan, katı inanç, kanı, genellemelere sahip olma.
➢ Saygısızlık: Karşısındaki kişinin; düşüncelerine, özelliklerine ve yaptıklarını küçük görme, saygı duymama.
➢ Suçlama (Günah Keçisi Yapma): Yaşanan bütün olumsuzluklardan sürekli aynı kişileri sorumlu tutma.
➢ Şiddet-Saldırganlık: Bazı çocukların diğer çocuklara zarar vermesi, taciz etmesi ve onları hırpalaması gibi davranışlarda hoşgörüsüzlüktür.
➢ Zorbalık: Bazı çocukların daha güçsüz veya savunmasız oldukları için diğerleri tarafından kötü davranışlara maruz kalması olarak sıralamıştır. (akt. Boyacı, 2015).
Hoşgörünün sınırları vardır. Başaran (1995)’a göre hoşgörünün sınırları şöyledir:
- Hoşgörü demokratik ortamlarda bulunabilir. Fakat demokrasinin olmadığı ya da demokrasiyi kaldırmaya yönelik girişimlere karşı hoşgörülü davranılmaz.
- İnsanların düşünme, düşünceleri, vicdan, irade, davranışları ve özgürlüklerini kısıtlamaya yönelik durumlara karşı hoşgörülü olunmaz.
- İnsanların yıllarca süren mücadeleleri sonucunda zaferlerle kazandığı haklarının ellerinden alınması ya yok sayılması hoşgörü ile karşılanmaz.
- İnsanların yüzlerce yıllık yaşantılar sonucunda oluşturdukları, kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze kadar ulaşan kültür, örf ve adetleri yok etmeye yönelik eylemlere karşı hoşgörülü olunamaz.
- İnsanların dini inançlarına karşı koyarak onların elinden alınmasına ve bireylerin birbirlerine zarar vermesine yönelik davranışlara karşı hoşgörülü olunmaz.
- İnsanların sahip oldukları hak ve özgürlüklerin ellerinden alınmasına karşı yapılan her türlü faaliyete karşı hoşgörülü olunmaz.
- İnsanların onurunu ve kişiliğini zedeleyen her türlü tutum ve davranışlar hoşgörü ile karşılanamaz.
Hoşgörü değeri eğitiminde, hoşgörüsüz düşünce ve davranışların neler olduğunu bilmek de önemlidir. UNESCO (1994, s.19-20) tarafından belirtilen bazı hoşgörüsüz davranışlar şunlardır;
Cinsiyetçilik: Kadınların topluma tam katılımını ve tüm insan haklarından yararlanmasını engellemeye yönelik politikalar ve davranış biçimleri; erkeğin insani açıdan kadından üstün olduğu varsayımına dayandırılarak rasyonelleştirilmesi
Irkçılık: Irk temelinde insan haklarının reddedilmesi, bazı ırksal grupların diğerlerinden üstün olduğu gerekçesiyle haklı gösterilmeye çalışılması
Etnik merkezcilik: Kültür veya dil temelinde ayrımcılık yapılıp, kendi kültürünü ve dilini diğerinden üstün tutma
Faşizm: Devletin yurttaşlarının fikirlerini ve farklılıklarını görmezden gelip ve vatandaşların hayatlarını kontrol etme yetkisine sahip olduğuna dair görüş
Yabancı düşmanlığı: Yabancılardan korkma ve onların kültürlerini sevmeme. Yabancıların topluma zarar vereceği inanma
Emperyalizm: Bir ulusun veya ulusların başka bir ulus tarafından boyunduruk altına alınması, ulusların zenginliklerini ve kaynaklarını kontrol etmek için boyun eğdirilme
Sömürü/Suistimal: İnsanların zamanının ve emeğinin adil bir karşılık olmaksızın kullanılması. Kaynakların ve doğanın tedbirsiz ve savurgan kullanımı
Dini baskı: Belirli bir inancın veya bu inancın değerlerinin ve uygulamalarının empoze edilmesi ve söz konusu inancın dini veya manevi hakikatin tek gerçek yorumu olduğu görüşüyle makul hale getirilerek bu inanç mensuplarının diğerlerine göre üstün tutulması.
Hoşgörülü insanların sahip oldukları genel nitelikler şu şekildedir :(Türe ve Ersoy, 2014):
• Demokratik değerlere önem verme
• Eğitimli ve kültürlü olma
• Empatik olma
• İletişim kabiliyeti yüksek olma
• Farklılıklara saygı duyma
• Geniş perspektiften bakma
• İnsan sevgisi taşıma
• Objektif olma
• Olumlu düşünceye sahip olma
• Sabırlı olma
• Sorgulama yeteneği
• Davranışlarında tutarlı olma
Toplumda hoşgörünün yerleşebilmesi için farklılıklar saygıyla karşılanmalıdır. Hoşgörü de aynı zamanda saygı için ön şart niteliğindedir. Huzurlu bir toplum için hoşgörü temelli saygı gereklidir. (Çakmak, 2013).
Demokraside farklı düşüncelerin bir arada olması, farklılıkları uzlaştırma durumu ile hoşgörü bağdaştırılmaktadır. Hoşgörü ile sağlanan toplumsal bütünleşme ve uzlaşma toplumsal barışa da katkı sunar (Gültekin, 2007). Hoşgörü çevremizde yaşanan her şeye olumlu ya da olumsuz görmüyor gibi davranmak değil, vurdumduymazlık olmadığı gibi, her şeyi onaylamak da değildir. Ancak toplumsal çeşitlilik karşısında kınama, iğrenme gibi duyguları içermez (Yürüşen, 1996). Hoşgörü toplumsal çeşitliliğe duyarlılıktır. Hoşgörü sayesinde farklılıklarla mücadeleye girip onları yenme hırsı içerisinde olmak, yerini barış ve huzurla birlikte yaşamaya bırakır. (Doorn, 2014).
GÜNLÜK HAYATTA HOŞGÖRÜYÜ BÜYÜTMENİN KISA REHBERİ
1) Tatlı dili alışkanlık hâline getirin: Sert üslup yerine yapıcı cümleler kurmak, en zorlu konuları bile yumuşatır.
2) Öfkeyi yönetmek için “dur-düşün-devam et” tekniğini deneyin: Cevap vermeden önce bir nefes, bir bardak su, bir kısa yürüyüş…
3) Empati kurun: Karşınızdaki nasıl hissediyor? Onun penceresinden bakmak, yargıyı azaltır, anlayışı artırır.
4) Güler yüz ve teşekkür kültürü inşa edin: Basit nezaket ritüelleri, ilişkilerin tonunu kökten değiştirir.
5) Affediciliği seçin: Bazı defterleri kapatmak, hem sizi hem karşıyı özgürleştirir.
Konu ile ilgili bir ölçek
Hoşgörü Eğilimi Ölçeği-Yetişkin Formu :Yetişkin bireylerin hoşgörü eğilim düzeylerinin belirlenebilmesine amacıyla Çalışkan ve Çavuş (2020) tarafından geliştirilmiştir. Ölçeğin geliştirilme sürecinde, açımlayıcı faktör analizi tespiti için 515, doğrulayıcı faktör analiz tespiti için 498 ve test-tekrar test güvenirlik tespiti için 126 olmak üzere toplamda 1139 yetişkin bireyden toplanan veriler ile geçerlik ve güvenirliğe ilişkin gerekli analizler yapılmıştır. Analizler sonucunda Hoşgörü Eğilimi Ölçeği-Yetişkin Formunun [HEÖ-YF] nihai hali 10 maddeden ve “Saygı” ve “Kabullenme” adlarında iki alt boyuttan oluşmuştur. Bu iki alt boyutun kendi içlerinde hesaplanan güvenirlik katsayıları “farklılıklara saygı” boyutunda .78 ve “kabullenme” boyutunda ise .77 olarak bulunmuştur. Tüm ölçeğin güvenirlik katsayısı ise .84 olarak hesaplanmıştır. Ayrıca yapılan diğer güvenirlik çalışmaları sonucunda da ölçeğin ve alt boyutlarının güvenilir sonuçlar verdiği saptanmıştır. Sonuç olarak geliştirilen bu ölçek geçerli ve güvenilir bir araç olduğu görülmektedir. Bu araştırmadan elde edilen verilere göre hesaplanan Cronbach Alfa iç tutarlılık güvenlilik katsayıları Hoşgörü Eğilimi ÖlçeğiYetişkin Formunun [HEÖ-YF] “farklılıklara saygı” boyutunda .88 ve “kabullenme” boyutunda ise .73 ve ölçeğin genelinde ise .88 olarak hesaplanmıştır.
HEÖY
İfadeler
Hiç Uygun Değil :1
Biraz Uygun:2
Uygun:3
Çok Uygun :4
Tamamen Uygun :5
1. Herkesin düşüncesine saygı duyarım. 1 2 3 4 5
2. Affedici bir kişiyim. 1 2 3 4 5
3. Kendimi başkalarının yerine koyabilirim. 1 2 3 4 5
4. Başkalarının hatalarını anlayışla karşılarım. 1 2 3 4 5
5. Farklı düşünceleri hoşgörüyle karşılarım. 1 2 3 4 5
6. Başkalarının hatalarını görmezden gelirim. 1 2 3 4 5
7. İnsanların farklı olması doğaldır. 1 2 3 4 5
8. Kimseden nefret etmem. 1 2 3 4 5
9. İnsanların farklı düşüncelere sahip olmasını anlayışla karşılarım. 1 2 3 4 5
10. İnsanları olduğu gibi kabul ederim. 1 2 3 4 5
Bir diğer ölçek
Hoşgörü Eğilimi Ölçeği-Yetişkin Formu
Aşağıda kendinizi tanımlamakla ilgili ifadeler yer almaktadır. Bu konudaki görüşlerinizi, ‘Hiç uygun değil’, ‘Biraz uygun’, ‘Uygun’, ‘Çok uygun’, ‘Tamamen uygun’ maddelerinden size en uygun olanını kutucuğun içine X işareti koyarak belirtiniz.
Hiç uygun değil:1
Biraz uygun:2
Uygun :3
Çok uygun :4
Tamamen uygun :5
1. Hoşgörü sahibi biriyim.
2. Affetmeyi severim.
3. Başkalarının hatalarını anlayışla karşılarım.
4. Arkadaşlarıma içten davranırım.
5. Çıkarlarım her şeyden daha önemlidir.*
6. İnsanları düşman olarak görmekten kaçınırım.
7. Arkadaşlarımın içten davranmasını isterim.
8. Herkesin düşüncesine saygı duyarım.
9. Arkadaşlarım tarafından sevilen biriyim.
10. Arkadaşlarımdan istediğim gibi davranmalarını beklerim.*
11. Başkalarının hatalarını görmezden gelirim.
12. Kimseden nefret etmem.
13. Hatasız insan olmaz diye düşünürüm.
14. Kendimi başkalarının yerine koyabilirim
.
15. Arkadaşlarımdan benim gibi düşünmelerini isterim*.
16. Kavgacı biri değilim.
17. Küskünleri barıştırmak beni mutlu eder.
18. Farklı düşünceleri hoşgörüyle karşılarım
.
19. İnsanların farklı olması doğaldır.
20. Bana yapılan kötülükleri unutmam.*
21. Anlayışlı bir insanım.
22. İnsanları severim.
23. İnsanların farklı düşüncelere sahip olmasını anlayışla karşılarım.
24. İnsanları olduğu gibi kabul ederim.
25. Düşüncelerimin eleştirilmesini istemem
.
26. Özür dilemek beni rahatsız etmez.
27. Karşımdaki insanın ne hissettiğini anlayabilirim.
28. Başkalarının düşünceleri benim için önemlidir.
29. Başkalarının da düşünceleri doğru olabilir.
30. İnsanlar arasında hoşgörünün yaygınlaşması önemlidir.
Kaynakça
Aslan, Ö. (2001). Hoşgörü ve tolerans kavramlarına etimolojik açıdan analitik bir yaklaşım. s.22-23. (http://eskidergi.cumhuriyet.edu.tr/makale/325.pdf)
Aslan, Ö. (2005). Kuran ve hoşgörü. Ankara: İlahiyat.slan, Ö. (2008). Hoşgörü ve tolerans kavramlarına etimolojik açıdan analitik bir yaklaşım. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(2), 357-380. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/223616
Başaran, İ. E. (1995). Hoşgörü ve eğitim. İ. Pehlivan (Ed.), Hoşgörü ve Eğitim Toplantısı (ss. 47-56) Ankara: UNESCO Türkiye Milli Komisyonu ve Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Ortak Yayını.
Başaran, İ. E. (1995). Hoşgörü ve eğitim. Hoşgörü ve eğitim toplantısı (s. 47-56). UNESCO Türkiye Milli Komisyonu ve Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Ortak Yayın No: 2. Ankara
Boyacı, M. (2015). Hoşgörü eğilimi geliştirme programının etkililiği: Hoşgörü eğiliminin geliştirilmesi ve zorbalığın önlenmesi. (Yayınlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
Çakmak, A. (2013). İlköğretim din kültürü ve ahlak bilgisi derslerinde adalet değerinin öğretimi (Yüksek lisans tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi (Tez No: 331730).
Çalışkan, H. ve Çavuş, M. (2020). Hoşgörü eğilim ölçeği yetişkin formu: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Değerler Eğitimi Dergisi, 18 (40), 181-205. doi: 10.34234/ded.731250
Çubukçu, İ. A. (1995, Haziran). Türk kültüründe hoşgörü. Uluslararası Hoşgörü Kongresi, Antalya.
Devellioğu, F. (2010). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat eski ve yeni harflerle. Ankara: Aydın.
Doorn, V. M. (2014). The nature of tolerance and the social circumstances in which it emerges. Current Sociology, 62(6), 905-927. doi: 10.1177/0011392114537281
Maden, K. (2017). İlköğretim din kültürü ve ahlak bilgisi öğretim programında saygı değerinin yeri (Yüksek Lisans Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi (Tez No: 469423)
Reardon, B. A. (2000). Hoşgörü: barışa açılan kapı, ilköğretim okulları için kaynak kitap. Ankara: TİHAK ve UNESCO Yayınları
Tarhan, N. (2019). Değerler psikolojisi ve insan. İstanbul: Timaş Yayınları.
Türe, H. ve Ersoy, A. F. (2014). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin hoşgörü algısı. Sosyal bilgiler eğitimi araştırmaları dergisi, 5(1), 31-56. https://doi.org/19103/202738
UNESCO (1994). Tolerance: the threshold of peace. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000098178 UNESCO (1995). The declaration of principles on tolerance. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000151830 UNESCO (1997). Alternative education strategies for disadvantaged groups. Paris: International Institute for Educational Planning.
Unesco (1995). The Decleration of Principles on Tolerance. (http://unesdoc.unesco.org/imaqes/0015/001518/151830eo.pdf Erişim tarihi:16.05.2020.)
Yürüşen, M. (1996). Liberal bir değer olarak ahlaki ve siyasi hoşgörü. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
|
Yazan
|
Bu makaleden alıntı yapmak
için alıntı yapılan yazıya aşağıdaki ibare eklenmelidir: "Hoşgörünün Unsurları, Nitelikleri, Sınırları" başlıklı makalenin tüm hakları yazarı Uzm.Psk.Dnş.Banu BEYAZ'e aittir ve makale, yazarı tarafından TavsiyeEdiyorum.com (http://www.tavsiyeediyorum.com) kütüphanesinde yayınlanmıştır. Bu ibare eklenmek şartıyla, makaleden Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa uygun kısa alıntılar yapılabilir, ancak Uzm.Psk.Dnş.Banu BEYAZ'ın izni olmaksızın makalenin tamamı başka bir mecraya kopyalanamaz veya başka yerde yayınlanamaz. |
Beğenin 
Yazan Uzman
|
| Makale Kütüphanemizden | ||||
|
Sitemizde yer alan döküman ve yazılar uzman üyelerimiz tarafından hazırlanmış ve pek çoğu bilimsel düzeyde yapılmış çalışmalar olduğundan güvenilir mahiyette eserlerdir. Bununla birlikte TavsiyeEdiyorum.com sitesi ve çalışma sahipleri, yazıların içerdiği bilgilerin güvenilirliği veya güncelliği konusunda hukuki bir güvence vermezler. Sitemizde yayınlanan yazılar bilgi amaçlı kaleme alınmış ve profesyonellere yönelik olarak
hazırlanmıştır. Site ziyaretçilerimizin o meslekle ilgili bir uzmanla görüşmeden, yazı içindeki bilgileri kendi başlarına kullanmamaları gerekmektedir. Yazıların telif hakkı tamamen yazarlarına aittir, eserler sahiplerinin muvaffakatı olmadan hiçbir suretle çoğaltılamaz, başka bir
yerde kullanılamaz, kopyala yapıştır yöntemiyle başka mecralara aktarılamaz. Sitemizde yer alan herhangi bir yazı başkasına ait telif haklarını ihlal ediyor, intihal içeriyor veya yazarın mensubu bulunduğu mesleğin meslek için etik kurallarına aykırılıklar taşıyorsa, yazının kaldırılabilmesi için site yönetimimize bilgi verilmelidir.
