2007'den Bugüne 87,593 Tavsiye, 27,122 Uzman ve 19,365 Bilimsel Makale
Site İçi Arama
Yeni Tavsiye Ekleyin!




Psk. M. Berk KARAOĞLU
■ Çocuk ve Ergen Psikolojisi
■ Aile Terapileri
■ Bireysel Psikoterapi
■ Cinsel Terapiler
Şema ve Mod Terapisi
MAKALE #21113 © Yazan Psk.Esra DEMİRBOZAN | Yayın Şubat 2020 | 2,731 Okuyucu ÇOK OKUNUYOR
Jeffrey Young (1990; Young ve ark., 2003) tarafından Bilişsel Davranışçı Terapi temel alınarak geliştirilen Şema Terapi yaklaşımının son yıllarda dünyada ve ülkemizde oldukça rağbet gördüğü bir gerçek. Bilişsel davranışçı terapilerin çalıştığı ara düşüncelerin yanı sıra bu düşüncelerin kökenine inmesi, değiştirilmesi zor, çocukluk ve ergenlik dönemlerinde belirli kökenleri bulunan psikolojik rahatsızlıkları çalışması, bilişsel, davranışçı, kişiler-arası, yaşantısal teknikleri birleştiren bütünleştirici bir yaklaşım olması, çocukluk dönemi yaşantılarına, ebeveyn-çocuk ilişkisine, mizaca, psikolojik ihtiyaçlara, duygulara ve ilişkilere yaptığı vurguları göz önünde bulundurduğumuzda şema terapi yaklaşımına yönelik var olan ilginin sebebini anlamak güç değil. Kapsayıcılığı oldukça geniş olduğu için hemen hemen herkes bu yaklaşımda kendisinden bir şeyler bulabiliyor ve ihtiyacına göre en az bir noktada buradan fayda görebiliyor. Tabi şema terapinin yanında, isimleri sıklıkla bir arada kullanılan ve birbirlerini destekleyen yaklaşımlar olarak mod terapisi de bu sürecin bir parçası. İhtiyacına ve durumuna göre bazı kişilerde şema terapisi bazılarında ise mod terapisi kullanılırken bazen de aynı kişide önce mod terapisi sonra da şema terapi çalışılabiliyor.

Bilişsel davranışçı terapi temel alınarak geliştirilen şema terapi birçok terapi yaklaşımından etkileniyor ve esasında görece daha kapsamlı ve bütüncül olabilmesinde bunun payı büyük. Şema terapiye etki eden yaklaşımlara ve şema terapinin bu yaklaşımlarla ortak noktalarına bakacak olursak;

Bilişsel Davranışçı Terapi: Değişim ve tamamen somut problemler üzerindeki vurgu.

Derinlik Psikolojisi: Psikolojik sorunların birçok durumda çocukluk ve gençlik dönemi koşullarıyla ilintili olduğu kavrayışı.

Psikodrama ve Gestalt Terapi: Duyguların değiştirilmesi teknikleri.

Hümanistik Terapi / Danışan Odaklı Psikoterapi: İnsani ihtiyaçların odak noktası oluşu ve psikolojik sağlığın, sadece kişilerin kendilerine özgü ihtiyaçlarının yeterli ölçüde karşılanmasıyla mümkün olduğu vurgusu (Jacob, van Genderen ve Seebauer, 2011).


İsminden de anlaşılabileceği üzere şema terapi köken olarak “şema” kavramından yola çıkıyor ve kişilerin var olan uyum bozucu şemalarının saptanması ve bu şemalar üzerinde çalışılması şeklinde uygulanıyor. Şema kavramı, çocukluktan başlayan ve yaşam boyunca sürekli tekrar eden, öz-yıkıcı duygusal ve bilişsel kalıplar olarak tanımlanıyor (Erden, 2018) ve şemaların kişilere ailesi ya da diğer çocuklar tarafından yapılan bir şeyle başladığı söyleniyor. Kişiler terk edilmiş, eleştirilmiş, aşırı korunmuş, istismar edilmiş, yok sayılmış ya da yoksun bırakılmış yani bir şekilde zarar görmüş olabilirler ve sonunda şema hayatlarının bir parçası haline gelmiş olabilir. Tüm bunların akabinde büyüdükleri evden ayrıldıktan yıllar sonra bile, onlara kötü davranılan, ihmal edildikleri, aşağılandıkları ya da kontrol edildikleri ve istedikleri hedeflere bir türlü ulaşamadıkları durumlar yaratmaya devam edebilirler. Çünkü şemalar kişilerin düşünce, duygu, davranış ve ilişki kurma biçimlerini etkileyip öfke, üzüntü ve kaygı gibi bazı güçlü duyguları tetiklerler. Kişiler sosyal statü, ideal bir evlilik, yakınlarının takdiri, meslekte başarı dahil her şeye sahipmiş gibi görünseler de, şemaları nedeniyle hayattan tat almayı ve başarılarına sevinmeyi beceremeyebilirler (Young ve Klosko, 1993).

Şemaların oluşumu ve gelişimi üzerinde yaşanılan deneyimlerin yanında mizaç da etkili olabilmektedir. Çünkü mizaç, bakım veren ve çocuk arasındaki ilişkinin uyumunu etkileyebilmekte ve farklı mizaçlar, çocukları seçici bir şekilde farklı yaşam koşullarına maruz bırakabilmektedir. Ayrıca mizaçları çocukların benzer yaşam koşullarından farklı şekillerde etkilenebilmesine neden olabilmektedir (Erden, 2018).

Kişilerin yaşamındaki etkisi oldukça belirgin olan uyum bozucu şemaları çalışan ve temelde insanın psikolojik ihtiyaçlarından yola çıkan şema terapi yaklaşımına göre insanın psikolojik ihtiyaçları 4 kategoride ele alınmaktadır. Buna göre insanın 4 temel psikolojik ihtiyacı şunlardır:

1- Sevgi / Aidiyet
2- Saygı
3- Güven / Adalet
4- Haz / Sabır (Özgürlük)


Şema terapi ekolüne göre her birimiz birer insan olarak 4 temel psikolojik ihtiyacımızı karşılamak üzere çeşitli eylemlerde bulunuyoruz. Ancak bazılarımız bu ihtiyaçlarını elde etmek için daha uygun ve işlevsel yolları kullanırken bazılarımız bu ihtiyaçlarını karşılamasına engel olan, işlevsiz yolları kullanabiliyor. Bazılarımız ihtiyaçlarını karşılayamadığı bir ailede ya da çevrede büyüyor ve ihtiyacını uygun şekilde karşılama yollarını zaten öğrenememiş oluyor. Bu sebeplerle ihtiyaçlarını karşılayamıyor ve uzun süre karşılanmayan ihtiyaçlar kişide birtakım sorunlar oluşturuyor. Kişiler var olan psikolojik alt yapılarına göre bu sorunlarla işlevsel olan ve olmayan şekillerde başa çıkabiliyorlar. Bu bağlamda şema terapi; kişinin hangi psikolojik ihtiyaçlarına ulaşmakta sıkıntı yaşadığı, bu ihtiyacına ulaşmasını engelleyen faktörleri, bu faktörlerle ve ihtiyacına ulaşamamanın sıkıntısıyla nasıl başa çıktığını çalışıyor. Bunları çalışırken zaman zaman mod terapisinden de faydalanılıyor ve kişinin sorunu birçok açıdan ele alınıp çalışıldığı için görece daha kalıcı ve etkili bir sonuç elde edilebiliyor. Şemalar kişinin hangi ihtiyacını karşılamada sıkıntı yaşıyor olduğuna göre gruplandırılıyor. Buna göre şemalar ve denk geldikleri ihtiyaçlar şu şekilde sınıflandırılıyor:

Sevgi ve Aidiyet
• Duygusal Yoksunluk
• Sosyal İzolasyon
• Duyguları Bastırma
• Kusurluluk

Güven ve Adalet

• Yüksek Standartlar (Mükemmeliyetçilik)
• Dayanıksızlık
• Karamsarlık
• Kuşkuculuk
• Terkedilme
• Kendini Feda
• Cezalandırıcılık


Saygı
• Başarısızlık
• Boyun Eğicilik
• Bağımlılık
• İçiçelik

Haz/Sabır (Özgürlük)
• Onay Arayıcılık
• Yetersiz Özdenetim
• Haklılık


Şemalar gibi kişinin ihtiyaçlarına ulaşmasını engelleyen, işlevselliğini ve ilişkilerini bozan yolları fark etmek ve çalışmak farklı terapi ekollerinde farklı metotlarla olabiliyor. Örneğin; bilişsel davranışçı terapilerde kişinin bu yolları kullanmasında etkili faktörler olarak kişinin düşünce ve davranışları üzerinde çalışılırken şema terapide bunların yanında 2 kavram daha işin içine giriyor: Duygu ve ilişki. Şema terapi geçmiş duygusal deneyimleri, bunların geçmişte ve şu anda kişiye olan etkilerini, geçmişte karşılanmamış duygusal ihtiyaçları ve ilişkisel deneyimleri önemsiyor. Eğer kişiler bugünkü ilişkilerinde psikolojik ihtiyaçlarını karşılamakta uygun yolları seçmekte zorlanıyor ve bir şekilde bu ihtiyaçlarını karşılayamıyor iseler geçmişte bu konuda olumsuz deneyimler yaşamış olabileceklerine, geçmiş deneyimlerinin, kişilerin ihtiyaçlarını karşılamak için işlevsel olmayan yolları öğrenmesine neden olmuş olabileceğine değiniyor. Bununla birlikte şema terapi yaklaşımına göre kişilerin bugününü etkileyen tek faktör bu “öğrenmeleri” değil. Burada şema terapi bilişsel davranışçı terapilerden farklı olarak öğrenmenin yanında, yaşadıklarının kişilerde bıraktığı duygusal hasarları, karşılanmamış duygusal ihtiyaçları da önemli görüyor. Çünkü esasında kişilerin ihtiyaçlarını karşılamaya çalışırken işlevsel olmayan yolları kullanıyor oluşunun önemli bir sebebi, bu yolları içselleştirmelerini sağlayan duygular. Özellikle mod terapisinde duygusal olarak hasar görmüş yanlar ele alınıyor. Birçoğumuz şu cümleleri sıklıkla duymuşuzdur: “Düşündüklerimin, yaptıklarımın yanlış olduğunu biliyorum ama yine de böyle hissediyorum ve daha farklı davranmaya çalışsam da olmuyor.” veyahut “Deneyimim değişse bile duygularım değişmiyor. Karşımdaki kişi beni sevse bile sevildiğimi hissedemiyorum.” Bu cümlelerde anlatılmaya çalışıldığı gibi geçmiş duygusal deneyimler, duygusal hasarlar kısmı önemli. Çünkü duygular, geçmişten gelen duygusal birikmişlikler ve kişilerin bunun etkisindeki tarafları bir deneyimi nasıl kodladıklarını ve nasıl eyleme döktüklerini oldukça etkiliyor. Bu nedenle şema terapide kişilerin karşılanmamış duygusal ihtiyaçları önemli görülüyor ve yaşantısal teknikler kullanılarak bu ihtiyaçlar üzerinde çalışılıyor.

Yine standart bilişsel terapilerle kıyasladığımızda şema terapinin terapi ilişkisine daha fazla vurgu yaptığını görüyoruz. Çünkü daha önce değinildiği gibi esas amaç kişinin 4 temel psikolojik ihtiyacını işlevsel yollarla karşılayabilmesi ve pek tabii bunun ilişkiler üzerinde önemli bir etkisi var. Bu nedenle şema terapide terapist-danışan ilişkisi önemli. Bir yandan geçmiş ilişkisel deneyimlerin etkisi çalışılırken bir yandan da terapist danışan arasında ilişkisel bir deneyim oluşuyor ve aslında bu ilişki içerisinde danışan ihtiyaçlarını karşılayabilerek de ilişki kurabilmenin mümkün olduğunu deneyimliyor. Bu hem danışanı tanımak ve anlamak, hem de onun değişimi üzerinde etkili oluyor. O nedenle şema terapistleri standart bilişsel davranışçı terapistlere göre danışana daha farklı bir tutumla yaklaşabiliyorlar. Terapötik ilişki sınırları içerisinde kalarak danışana yönelik sıcaklık ve bakım içeren davranışlar sergileyebiliyor, ona “sınırlı yeniden ebeveynlik” yapabiliyorlar. Çünkü şema terapide terapötik ilişki, kişinin kendisini açmasına ve acı verici duyguları göstermesine izin verilen, bunu yapmaya cesaret edebildiği; yeni sosyal davranışları denediği ve kişilerarası örüntüleri ilk kez olsun değiştirdiği bir alan olarak görülüyor (Erden, 2018).

Şema terapinin bilişsel davranışçı terapilerden bir diğer farkı da başa çıkma yöntemlerine daha fazla ağırlık vermesi. Şema başa çıkması olarak adlandırılan bu yöntemler çocuğun sıkıntılı yaşam ortamına uyum sağlayabilmek için izlediği yollar olup şemaların temel davranışsal bileşenlerini oluşturuyor. Şema terapide kişinin hangi başa çıkmaları kullandığı saptanıyor ve bunların da üzerinde çalışılıyor. Şema terapi yaklaşımına göre bireyler, şema tetiklenmelerinde yaşanılan güçlü duygularla üç tür başa çıkma aracılığıyla baş ediyorlar. Bunlar:

1. Şema teslimi (şemaya boyun eğme)
2. Şema kaçınması (şemayı tetikleyecek durumlardan kaçınma)
3. Şema aşırı telafisi (şemanın tam tersinin yapılması) (Erden, 2018).


Daha önce de değinildiği gibi duygular, şema terapide çok merkezi bir rol oynuyor. Çocukluk döneminde diğer insanlarla edinilen deneyimler, birer yetişkin olarak kişilerin duygu dünyası üzerinde büyük bir etkiye sahip ve bu duygular yetişkinlik sürecinde bazen sorunlara açabiliyor. Bu nedenle şema terapide hangi olumsuz duyguların sorunları oluşturduğunu ve bu duyguların nereden kaynaklandığını anlamak ilk sırada yer alıyor. Buradan hareketle, bu duyguların kişinin yaşantısında halihazırda hangi sorunlara yol açtığını anlamak ve kişinin duygularının ve davranışlarının, daha mutlu hissetme ve ihtiyaçları daha iyi karşılama yolunda nasıl değiştirebileceği önem arz ediyor. Problematik duygular ve bunlarla ilgili durumlar, bir bireyin farklı farklı içsel yanlara sahip olabileceği düşünüldüğünde bu yanlar “Modlar (Mod)” olarak adlandırılıyor (Jacob vd., 2011) ve modlar üzerinde mod terapisi kullanılarak çalışılabiliyor. Şema terapide modlar şu şekilde sınıflandırılıyor:

-Çocuk Modları

• İncinmiş Çocuk
• Kızgın Çocuk
• Dürtüsel / Disiplinsiz Çocuk

-Ebeveyn Modları

• Cezalandırıcı Ebeveyn
• Talepkar Ebeveyn

-Başa Çıkma Modları

• Söz Dinleyen Teslimci
• Kopuk Korungan
• Aşırı Telafici

-Sağlıklı Yetişkin Modu

-Mutlu Çocuk Modu


Mod terapisi özellikle kişilik bozuklukları üzerinde çalışılırken sıklıkla tercih ediliyor. Zaten şema terapinin başlıca çalışma alanlarından birisini kişilik bozuklukları oluşturuyor. Bunun dışında sürekli ve uzun süreli sorunlar, tedaviye cevapsız birinci eksen bozuklukları (BDT ve ilaç tedavisine cevapsız), uzun süreli ilişki problemleri de yine şema terapinin çalıştığı alanlardan. Uzun süreli ilişki problemleri şema terapinin önemli konularından birisi çünkü daha önce de değinildiği gibi hem ilişkilerin psikolojik ihtiyaçları karşılamak noktasındaki yeri önemli hem de ilişkiler şemaların oluştuğu, beslendiği ve devam ettiği alanlar aslında. Bu nedenle şema terapi yaklaşımına göre kişiler var olan uyum bozucu şemaları üzerinde çalışmadıkları takdirde bu şemaların beslenmesine ve varlıklarını devam ettirmelerine olanak sağlayacak kişilerle ilişkiler yaşama olasılıkları oldukça yüksek ve akabinde yine kendilerini ilişki problemleriyle boğuşurken bulmaları mümkün. Sonuç olarak; ihtiyaçların karşılanabildiği kişilerle daha sağlıklı ilişkiler yaşayabilmek, daha cesur, üretken ve doyumlu bir hayat yaşayabilmek için kişilerin şemalarını farketmeleri (bilmeleri) ve onlar üzerinde çalışmaları önem arz edebiliyor.


Kaynakça:

Jacob, G., van Genderen, H. ve Seebauer, L. (2014). Mod terapisi: Diğer yollardan gitmek. Yaşam örüntülerini anlamak ve değiştirmek. (2. Basım). (M. Şaşıoğlu, Çev. Ed.) İstanbul: Psikonet Yayınları. (Orijinal Çalışma Basım Tarihi: 2011)

Young, J. E. ve Klosko, J. S. (2019). Hayatı yeniden keşfedin: Daha cesur, üretken ve doyumlu bir hayat için gerekli araçlar. (20. Basım). (H. A. Karaosmanoğlu, & E. Tuncer, Çev. Ed.). İstanbul: Psikonet Yayınları. (Orijinal Çalışma Basım Tarihi: 1993)

Erden, G. (2018). Şema Terapi Ankara Üniversitesi- Açık Ders. https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/71281/mod_resource/content/0/%C5%9Eema%20Terapi.pdf adresinden elde edildi.
Yazan
Bu makaleden alıntı yapmak için alıntı yapılan yazıya aşağıdaki ibare eklenmelidir:
"Şema ve Mod Terapisi" başlıklı makalenin tüm hakları yazarı Psk.Esra DEMİRBOZAN'e aittir ve makale, yazarı tarafından TavsiyeEdiyorum.com (http://www.tavsiyeediyorum.com) kütüphanesinde yayınlanmıştır.
Bu ibare eklenmek şartıyla, makaleden Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa uygun kısa alıntılar yapılabilir, ancak Psk.Esra DEMİRBOZAN'ın izni olmaksızın makalenin tamamı başka bir mecraya kopyalanamaz veya başka yerde yayınlanamaz.
     7 Beğeni    
Facebook'ta paylaş Twitter'da paylaş Linkin'de paylaş Pinterest'de paylaş Epostayla Paylaş
Psk. M. Berk KARAOĞLU
■ Çocuk ve Ergen Psikolojisi
■ Aile Terapileri
■ Bireysel Psikoterapi
■ Cinsel Terapiler
Makale Kütüphanemizden
İlgili Makaleler Psk.Esra DEMİRBOZAN'ın Makaleleri
► Şema Terapi Psk.Özlem YILMAZ
► Şema Terapi Yaklaşımı Psk.Ebrar YENİCE KANIK
► Şema Terapi Nedir? Psk.Dnş.Yusuf BAYALAN
TavsiyeEdiyorum.com Bilimsel Makaleler Kütüphanemizdeki 19,365 uzman makalesi arasında 'Şema ve Mod Terapisi' başlığıyla benzeşen toplam 16 makaleden bu yazıyla en ilgili görülenleri yukarıda listelenmiştir.
► Duygusal Açıdan Yeterince İyi Annelik ÇOK OKUNUYOR Ağustos 2019
Sitemizde yer alan döküman ve yazılar uzman üyelerimiz tarafından hazırlanmış ve pek çoğu bilimsel düzeyde yapılmış çalışmalar olduğundan güvenilir mahiyette eserlerdir. Bununla birlikte TavsiyeEdiyorum.com sitesi ve çalışma sahipleri, yazıların içerdiği bilgilerin güvenilirliği veya güncelliği konusunda hukuki bir güvence vermezler. Sitemizde yayınlanan yazılar bilgi amaçlı kaleme alınmış ve profesyonellere yönelik olarak hazırlanmıştır. Site ziyaretçilerimizin o meslekle ilgili bir uzmanla görüşmeden, yazı içindeki bilgileri kendi başlarına kullanmamaları gerekmektedir. Yazıların telif hakkı tamamen yazarlarına aittir, eserler sahiplerinin muvaffakatı olmadan hiçbir suretle çoğaltılamaz, başka bir yerde kullanılamaz, kopyala yapıştır yöntemiyle başka mecralara aktarılamaz. Sitemizde yer alan herhangi bir yazı başkasına ait telif haklarını ihlal ediyor, intihal içeriyor veya yazarın mensubu bulunduğu mesleğin meslek için etik kurallarına aykırılıklar taşıyorsa, yazının kaldırılabilmesi için site yönetimimize bilgi verilmelidir.


15:39
Top