Kararsızlık Türleri ve Zor Kararlarla Başaçıkma
Bu yazıda kararsızlığın belirtileri, etkileri, kararsızlığı etkileyen faktörler, kararsızlık tipleri, kararsızlık ile nasıl başaçıkabiliriz, karar vermede beynin rolü, zor kararları alırken nelere dikkat edersek iyi olur? gibi konular üzerinde durulmuştur.
Karar verme TDK’ ya göre bir sorunu karara bağlamak, kararlaştırmak olarak tanımlanmıştır. Yani karar verme, olması muhtemel olasılıklardan birini seçme işlemi olarak tanımlanabilir. Kuzgun (1993) karar vermeyi: “bir ihtiyacı gidereceği düşünülen bir objeye götürecek birden fazla yol olduğu zaman, yaşanan sıkıntıyı giderici bir yöneliş” olarak tanımlamaktadır. Güçray (1998), karar vermeyi: “bir ihtiyaç durumunda bu ihtiyacı karşılamak amacıyla mevcut seçeneklerden duruma en uygun olanın seçilmesi” olarak tanımlamaktadır. Klaczynski, Byrnes ve Jacobs (2001), karar vermeyi: “kişinin o andaki durumu ile hedeflediği durum arasındaki çelişkiyi fark etmesi ile başlayan bir süreç” olarak tanımlamaktadır.
Bir yaşantı ya da problem karşısında karar verme durumunda olan bireyler; sezgilerine dayanma, karar vermeyi erteleme, kaderci davranma, karar üzerinde aşırı düşünme ve zaman kaybetme, vereceği kararla ilgili sorumluluk ve risk almaktan kaçınma gibi stratejileri
kullanabilmektedirler.(Bowman, 1992).
Kuzgun’a (2000) göre karar verme davranışının ortaya çıkabilmesi için üç
koşulun bulunması gerekmektedir:
1. Karar verme ihtiyacını ortaya çıkaran bir güçlülüğün varlığı ve bu güçlüğün birey tarafından hissedilmesi,
2. Güçlüğü giderecek birden fazla seçeneğin bulunması,
3. Bireyin seçeneklerden birine yönelme özgürlüğüne sahip olması. (akt. Deveci 2011).
Kararsızlık (ambivalence), herhangi bir objeye karşı aynı anda hem pozitif hem de negatif eğilime sahip olma durumudur. (Ashforth vd., 2014).
Bireyin karar verme sürecinde seçenekler arasında bocalaması ya da verdiği kararları sık sık değiştirmesi ve bir türlü kesinleştirememesi, bireyin kararsızlık tutumu yaşamasını göstermektedir. Karar verme sürecinde, kararsızlık yaşayan bireyler aslında kendisi için en uygun kararı verme çabası içerisindedir. Bu nedenle ilk verdikleri karar uygun olmadığında, birey tekrar farklı karar verme eğilimi göstermektedir .
Kararsızlık; bireyin verilen kararda her an değişiklik göstermesi ve her zaman vermiş olduğu karardan hoşnut olmama durumudur. Kararsızlık, verdiği kararı hemen değiştirmek isteme, hiçbir karardan hoşnut olmama durumu olarak tanımlanmaktadır. (Kuzgun, 1992).
Kararsızlık kavramını açıklamaya çalışan araştırmacıların savlarından biri kararsızlık davranışının varlığı ile ilgili iki farklı görüşün bulunduğu yönünde olduğu söylenebilir. Bunlardan birinin kararsızlığın bir mizaç olarak doğuştan geldiğini savunduğu diğerinin ise yaşantılar sonucu öğrenildiği yönünde olduğu görülmektedir. (Dural, 2015). Vennum ve Fincham (2011) ise kararsızlığı kişinin var olan seçeneklerini bir irade ve bilinçli bir yönelim ile değerlendiremediği bir olgu olarak değerlendirmekte ve savuşturma davranışı olarak tanımlamaktadır.
Kararsızlığın Belirtileri
Kararsızlığın belirtileri, bireyin günlük yaşamını etkileyebilir ve genellikle şunları içerir:
• Sürekli tereddüt ve karar verememe
• Basit kararları bile almakta zorlanma
• Karar verme sürecinde artan endişe ve stres
• Kararların ertelenmesi veya başkalarına bırakılması
Kararsızlığın Etkileri
Psikolojik Etkiler
Kararsızlık, bireyin psikolojik sağlığını olumsuz etkileyebilir. Sürekli olarak karar verememek, anksiyete ve depresyon gibi psikolojik sorunlara yol açabilir. Ayrıca, bireyin kendine olan güvenini sarsarak, daha fazla kararsızlığa neden olabilir.
Hayat Kalitesi Üzerindeki Etkiler
Kararsızlık, bireyin hayat kalitesini de düşürebilir. Önemli kararları alamamak, kariyer fırsatlarını kaçırmaya veya kişisel ilişkilerde sorunlar yaşamaya neden olabilir. Kararsızlık, bireyin yaşamını genel olarak daha stresli ve karmaşık hale getirebilir.
Kararsızlığı etkileyen konular arasında;
- Özgüven eksikliği,
- Seçenekler arasından seçim yapamama,
- Neyin, hangisinin önemli olduğuna karar verememe,
- Ayrıntıya takılıp kalma,
- Kararı karşıdakinin vermesini bekleme,
- Karşıdakinin kıramama,
- ‘Hayır’ diyememe,
- Bilgi sahibi olmadığı bir konuyla karşı karşıya olma,
- Karşıdakinin baskın tutumu,
- Her türlü kararın olumsuz sonuçlar içermesi sayılabilir
Bacanlı, geliştirmiş olduğu kararsızlık ölçeğine dayalı olarak üç farklı türde kararsızlık durumundan bahsetmiştir
.1. Araştırıcı Kararsızlık
Bacanlı, geliştirmiş olduğu kararsızlık ölçeğine dayalı olarak üç farklı türde kararsızlık durumundan bahsetmiştir. Bunlardan birincisi seçenekler arasından elemeler yapma esnasında ayrıntılar üzerinde çok fazla durma, durum hakkında bilgi toplamaya çok fazla zaman ayırma, kararı kesinleştirmede çok sıkıntı çekme, seçim yapıp vazgeçme gibi özellikler ile tanımladığı araştırıcı kararsızlık durumudur.
.2. Aceleci Kararsızlık
Bacanlı, birinci kategorideki özelliklerin hilafına özellikler gösteren kararsızlık durumunu aceleci kararsızlık olarak isimlendirmiştir. Bu tip kararsızlık durumu sergileyen bireylerin temel ifadeleri “karar verirken uzun uzun düşünmek yerine hemen karar veririm olmazsa da değiştiririm”, “seçenekler hakkında araştırma yapmak bana zor geldiğinden o anda hoşuma ne giderse onu yaparım, olmazsa da değiştiririm” şeklindedir. Burada hemen karar vererek karar durumundan krutulmak sonra tekrar karar almak gibi özellikler vardır.
3. Kronik kararsızlık
Sürekli olarak karar verme durumları ile karşılaştıklarında somatik belirtiler gösteren, sorumluluğu başkasına devretmek arzusunda olan, karar vermekten kaçınma isteğinde olan bireyler için kronik kararsızlık sınıflaması yapılmıştır. Kronik kararsızlık ile ilgili olarak muhtelif kişilik problemleri ile olabileceği düşünülmüş ve uzun süreli psikoterapiler önerilmiştir.(Bacanlı;2000)
Literatür incelendiğinde bir diğer tür : Arada kalmışlık:
Yaklaşma-yaklaşma, kaçınma-kaçınma çatışmalarına bağlı gelişen kararsızlık: Temel çatışma türlerinden olan yaklaşma-yaklaşma ve kaçınma-kaçınma çatışmaları genel olarak benzer dinamiklere sahip iki çatışma durumudur. Birincisinde öznenin olumlu nitelikteki iki farklı amacı birbiriyle çatışma halindedir. İkincisinde öznenin olumsuz kabul ettiği iki farklı seçenekten birini tercih etmesinin gerekliliği söz konusudur. İlkinde olumlular arasında ikincisinde olumsuzlar arasında tercihini belirleyemez. Çatışma çözülemez ve devamlı hale gelir. Özne arada kalmış olmakla kararsızlık durumunun içine sürüklenmiştir.
Aceleci ve araştırıcı kararsızlık davranışını kız ve erkeklerin benzer seviyede kullandıkları, karar verme ile yüzleşmekten kaçındıkları, seçenekleri etkin bir şekilde değerlendirip faydalı veriler toplama konusunda kaygı duydukları, çoğunlukla da verdikleri kararlardan vazgeçtikleri araştırmalarda belirtilmektedir. (Sardoğan, 2006). Bireylerin karar verme durumunda aceleci ya da araştırıcı kararsızlık stratejisini kullanması, bu stratejiyi benimsemiş aile üyelerini model aldıklarından dolayı olabileceği de ifade edilmektedir (Yılmaz, 2009). Böylece kız ya da erkek cinsiyet ayrımı olmaksızın bireyin aile örnekleminin bireyde kararsızlık stratejisinin tanımlanmasında etkili bir faktör olabileceği söylenebilir.
Şimdiye değin bireysel karar –kararsızlık süreçlerinden söz ettik. Örgütsel düzeyde de karar kararsızlık yaşanabilir.
Karar verme olgusu sadece insanlar tarafından değil aynı zamanda kurumlar tarafından da sıklıkla uygulanmaktadır. Eğer kararı bir kişi veriyorsa kararın ortaya çıkardığı sonuçlar s adece kişiyi ilgilendirmektedir. Fakat kurumsal açıdan ele alındığında yöneticilerin aldıkları kararlar bütün kurumsal yapıyı, kurum kapsamında var olan diğer birey ve grupları da etkilemektedir (Çavuş, 2008).
Örgütesel düzeyde karar verir iken ,karar verilecek konuyu etkileyen değişkenlerin çokluğu sorunu ve süreci belirsizleştirir. Yöneticilerin tüm alternatiflerin ve gerçeklerin bilindiği ve net bir eylem planı çizilebilecek sorunlarla nadiren karşılaşırlar, (Schermerhorn, 2014: 93 muğlaklık ne kadar artarsa eylemde başarısızlık olasılığı da o derecede artacaktır. (Daft, 1991: 182). Tüm bu değişkenleri düşündüğümüzde karar durumlarını dört kategoride inceleyebiliriz: (Eren, 2003: 187).
▪ Belirlilik; karar vermek için ihtiyaç duyulan tüm bilgilerin erişebilir olduğu durumlardır. Bilgilerin değişme olasılığı çok düşüktür.
▪ Risklilik; karar vermek için tüm bilgiye olmasa da yeterli miktarda bilgiye ulaşılabilen ortamlardır. Bilgilerin zaman içinde güncellenme olasılığı yüksektir. Bu nedenle alınan kararlar sık sık güncelleştirilmeli ve gözden geçirilmelidir.
▪ Belirsizlik; karar vermede hangi amaçların elde edileceği bellidir fakat bu amaçlara ulaşmak için gerekli bilgilere erişimin zor olduğu ortamlardır.
▪ Muğlaklık; karar vermede hem çözülecek sorunun hem de elde edilecek amaçların belirsiz olduğu ortamlardır.
Böyle bir kararın isabetli olabilmesi için dikkat edilmesi gereken konular (Ilgar, 2005)
Bilimsellik esasına uyulması
Örgütsel amaçların gözetilmesi
Anlaşılır ve basit olması
Yavaşlıktan kaçınılması
Hukuka uygun olması
Örgüt çalışanlarının dikkate alınması gereklidir.
Yöneticiler karar verme durumunda kaldıklarında çözüm alternatifini belirlemek için etiksel anlamda şu sorular üzerinden hareket ederler:
Hangi eylem en az zararı ve en yüksek faydayı sağlar?
Hangi alternatif çözüm, paydaşların haklarını en iyi şekilde korur?
Hangi eylem, işletmenin ve toplumun amaçlarına en uygun olanıdır?
İşletmenin rekabetçi, finansal ve politik gücüne göre en uygun eylem hangisidir?
Karar verme sürecinin temel özelliklerini aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür;
• Psikolojik ve maddi boyutlarının güç olması,
• Finansal yükü olması,
• Etkinlik ve akla dayanması,
• En az bir yeterlik ve serbestiye dayanması,
• Geleceğe yönelik olması ve geleceği öngörme kaygısı taşıması,
• Belli bir zamanda sonuçlanma zorunluluğu olması,
• Belli bir plan kapsamında meydana gelmesi ve öngörüye dayanması,
• Alternatif bir takım giderler ortaya çıkarması,
• Bir problem çözme süreci özelliğinde olması (Koçoğlu, 2010)
Literatürde karar verme sürecinde yararlanılan stratejiler aşağıdaki gibi ifade edilmiştir;
Düşüncesizce karar vermek: Alınacak olan kararın getirilerini çok fazla incelemeden kararı uygulamak anlamına gelmektedir. Bu karar verme modelinde karar verici “önce kararı vereyim, sonra gerisini düşünürüm” şeklinde bir psikolojik yapıyla karar verme eylemini yapar.
Mücadele ederek karar vermek: Bu karar verme türünde karar verici öncelikle sorunu belirler ve sorunun tüm boyutlarını analiz eder. Soruna yönelik yeteri kadar bilgiyi edinmeye çalışır ve kafasında belirlediği alternatifleri en iyi şekilde kullanmaya çalışır. Bu karar verme türünü kullanan insanların karşılaşacakları en önemli sorun zamanla ortaya koymaya çalıştıkları alternatifler arasında kaybolup sağlıklı karar alamamalarıdır.
Planlı karar vermek: Bu karar alma türünde karar vericiler hem duyguları hem de mantıkları ile beraber hareket etmeye çalışırlar. Bu karar verme türünü kullanan kişilerde “ben kaderimin kaptanıyım, geleceğimden de ben sorumluyum” fikri egemendir. (Temur, 2012: 39).
Etkili Karar Verme Süreci
Karar verilmesi gereken durumun farkına varma
Birey karar vereceği durumu algılamadığında karar verme sürecine başlayamaz
Karar verilmesi gereken durumun tanımlanması
Karar verilecek durum kabul edilerek bu durumun özellikleri belirlenir.
Seçenekler oluşturma
Karar verilecek durumun çözülmesine yönelik seçenekler oluşturulur.
Oluşturulan seçenekleri değerlendirme
Birey oluşturduğu seçenekler ile ilgili detaylı bir değerlendirme yaparak bu seçeneklerin olası sonuçlarını ele alır.
Seçeneklerin elenmesi
Birey seçenekler ile ilgili yaptığı değerlendirmelerin sonucuna göre seçenekleri azaltır.
Karar verme
Birey elenen seçeneklerin ardından duruma yönelik en uygun seçeneği uygulamaya yönelir.
Verilen kararın uygulamaya koyulması
Kararın sonuçlarını değerlendirme
Verilen kararın sonuçları değerlendirilir.
Gerektiğinde yeniden karar verme
Kararın sonuçları olumlu olmadığında yeni seçenekler ele alınabilir.
Karar Vermede Beynin Rolü
Karar verme yalnızca duygusal bir işlem değil aynı zamanda biyolojik de bir süreçtir. İnsan beyni, çevresel bilgileri algılar, değerlendirir, çeşitli olasılıkları tartar ve en uygun tepkiyi oluşturur. Bu süreç birçok beyin bölgesinin ve nörotransmitter sisteminin eş zamanlı ve karmaşık etkileşimiyle yürütülmektedir.
Karar verme sürecinin en kritik beyin yapısı prefrontal korteks olarak bilinmektedir. Özellikle dorsolateral prefrontal korteks, karar verirken plan yapma, strateji geliştirme, dikkat sürdürme ve olasılık hesaplama gibi bilişsel işlevlerden sorumlu olmaktadır.(Miller, & Cohen,2001). Bu bölge, yavaş ve analitik düşünme süreçlerinde baskın olarak çalışmaktadır. Rasyonel kararlar beynin bu bölgesinde gerçekleşmektedir.
Ventromedial prefrontal korteks ise duygularla bütünleşmiş kararların oluşmasında önemli rol oynamaktadır. Somatik işaretleyici hipoteze göre, bu bölge geçmişte yaşanan olumlu veya olumsuz deneyimleri bedensel iz olarak kodlamakta ve karar sürecinde bu duygusal izleri devreye sokarak seçenekleri daha hızlı değerlendirmeyi sağlamaktadır.(Damasio,1996). Duygusal kararlar beynin bu bölgesinde gerçekleşmektedir.
Karar verme sürecinde beynin devreye giren bir başka bölgesi ise amigdaladır. Amigdala özellikle korku, tehdit algısı ve belirsizlikle ilgili duygusal değerlendirmelerde önemli rol oynamaktadır. Riskli ve belirsiz durumlarda aktifleşen amigdala, bireyin savunma davranışlarını başlatmasında etkili olmaktadır.(LeDoux,; 2000).
Duygusal uyarıların yüksel olduğu anlarda, amigdalanın baskınlığı artmakta ve prefrontal korteksin mantıklı değerlendirme süreci zayıflamaktadır. Bu da kararların duygusal değerlendirilmesine sebep olabilmektedir. Özellikle kaygı bozukluğu olan kişilerde gözüken bu durum, rasyonel analiz sürecinin bastırılmasına ve kaçınma temelli duygusal kararların alınmasına sebep olabilmektedir.
Striatum, özellikle ödül beklentisine dayalı karar süreçlerinde önemli rol almaktadır. Bu bölge dopamin sisteminin merkezinde yer almakta ve öğrenilmiş ödül örüntülerine dayanarak kişinin davranışlarını şekillendirmektedir.(Schultz;2002).Bu sistem sayesinde insanlar geçmişte ödüllendirildikleri davranışları tekrar etme eğilimi göstermektedirler. Bu da alışkanlık temelli karar verme sürecini açıklamaktadır.
Dopamin, motivasyon, ödül beklentisi ve öğrenme süreçlerinde rol alan temel bir nörotransmitterdır. Dopaminerjik devreler özellikle mesolimbik yolda yoğun olarak aktif olmakta ve insanın hangi seçeneğin daha ödüllendirici olduğunu tahmin etmesinde aktif rol almaktadır. Yüksek dopamin aktivitesi kısa vadeli ödülleri daha çekici hale getirmektedir ve düşük dopamin düzeyi ise motivasyon kaybı ve kararsızlık gibi etkiler ile gözükmektedir. (https://www.hiwellapp.com/blog/karar-verme-sureci)
KARARSIZLIKLA NASIL BAŞA ÇIKARIZ?
Kararsızlıkla başa çıkmak için aşağıdaki etkili önerileri uygulayın.
*Kaygıyı Görünür Kılın
Kararsızlık, temelinde kaygı ve endişe duygusunu barındırır. Öncelikli olarak bakılacak nokta, karar vermeyi engelleyen duygunun ne olduğu ve ne gibi sonuçlar doğuracağıdır. Kaygıyı meydana getiren sebepleri bulmak ve bunların farkında olmak karar vermemizi kolaylaştırabilir. Endişenin kaynağı bulunduğu takdirde, aslında hangi seçeneğin bize daha yakın olduğunu bulmamız da kolaylaşır.
*Fikirlerinizi Netleştirin
İsteklerinizi ve duygularınızı ön planda tutarak karar verilecek durumu tekrardan değerlendirin. Kritik bir karar alınacak ise kendinize iki seçeneğin olumlu ve olumsuz taraflarını gösterecek bir liste oluşturabilirsiniz. Hangi seçeneğe daha yakınım? veya hangi seçeneği eleyebilirim? sorularına, bu yolla cevap bulabilirsiniz. Yazarak düşüncelerinizi netleştirmiş olacaksınız. Örneğin, iki iş arasında seçim yapacağınızı düşünelim. Maaş, çalışma saati, iş ortamı ve konumuna göre sizin için önemli olan kriterleri not edip karşılaştırabilirsiniz.
*Sonuçları Gözden Geçirin
Karar vermeyi sorun olarak görmek kişide stres yaratır. Bu stresin altından kalkmak için seçeneklerin uzun vadede artı ve eksilerini düşünmekte yarar vardır. Bu kararın bana faydası veya zararı nedir? İleride ne gibi sonuçlar ile karşılaşacağım? Vereceğim karar ileriye dönük hedeflerim ile uyuşuyor mu? gibi sorular kişinin karar verilecek konuda ne gibi durumlar ile karşılaşacağını önceden bilmesini sağlar. Böylelikle, bir problem ile karşılaşılsa bile çözüm yollarını önceden haritalandırmış olursunuz.
ZOR KARARLAR NASIL ALINIR?
Zor bir karar verme zamanı geldiğinde, diğer kararlarla başa çıkarken yaptığınız gibi, doğru bir karar verme süreci yürüterek bu kararla da başa çıkmaya çalışmalısınız. Ancak, hala karar veremediğiniz bir durumdaysanız, kullanabileceğiniz çeşitli teknikler vardır:
• Somut gerçeklere odaklanın. Mevcut tüm bilgiler ve varsayımsal senaryolar arasında kaybolduğunuzu hissediyorsanız, bunların çoğunu dışarıda bırakmaya çalışın ve yalnızca bildiğiniz en temel, tartışılmaz gerçeklere odaklanın.
• Karar verme yardımcısı kullanın. Kullanabileceğiniz yaygın yardımcılar arasında, mevcut seçeneklerin her birinin avantaj ve dezavantajlarını özetlediğiniz bir artılar-eksiler listesi , mevcut seçeneklerin niteliklerini ve sonuçlarını sistematik olarak analiz edip sıraladığınız bir karar matrisi ve her seçimin yol açacağı takip seçeneklerini ve sonuçları haritaladığınız bir karar ağacı bulunur.
• Zayıf seçenekleri eleyin. Mevcut seçeneklerden hangisinin en iyi olduğundan emin olmasanız bile, hangi seçeneklerin açıkça daha zayıf olduğunu anlayabilir ve ardından kararı bir bütün olarak değerlendirmeyi kolaylaştırmak için onları eleyebilirsiniz. Bunu yaparken, oyun teorisindeki baskın ve baskın stratejiler kavramını anlamanıza yardımcı olabileceğini unutmayın.( https://effectiviology.com/how-to-make-decisions/)
• Karar çiftleri oluşturun . Birden fazla seçeneği birbiriyle karşılaştırmakta zorlanıyorsanız, iki seçenek kümesi arasında karar çiftleri oluşturmayı deneyin ve tüm alternatiflerinizi daraltmak için bu çiftlerin her birindeki en iyi seçeneği seçin.
• İkincil faktörlere bakın. Önemsediğiniz birincil faktörlere dayanarak birden fazla seçenek arasında seçim yapamıyorsanız, ikincil faktörlere bakmayı deneyin. Örneğin, maaş ve işin ne kadar ilgi çekici olduğu gibi faktörlere dayanarak iki iş arasında karar veremiyorsanız, işe gidiş geliş şekli gibi daha önce düşünmediğiniz faktörlere bakmayı deneyin.
• Belirli seçeneklerin aynı seviyede olduğunu kabul edin . Farklı seçenekler aynı seviyede olduğunda , birbirlerinden belirgin şekilde farklı olsalar bile değer açısından benzer oldukları anlamına gelir. Belirli seçeneklerin aynı seviyede olduğunu kabul etmek, her seçeneğin diğerlerinden farklı olacağını ve bu nedenle aynı dar ölçütlere dayanarak doğrudan karşılaştırılamayacağını içselleştirmenize yardımcı olarak zor kararlar almanıza yardımcı olabilir.
• Hedeflerinizi ve önceliklerinizi sorgulayın. Örneğin, bir iş daha fazla prestij sunarken, diğeri tutkuyla bağlı olduğunuz bir alanda çalışma fırsatı sunduğu için işler arasında seçim yapmakta zorlanıyorsanız, kendinize neden prestije önem verdiğinizi sorun.
• 'Memento mori' ilkesini uygulayın. Memento mori, "öleceğini hatırla" anlamına gelen Latince bir deyimdir. Size kendi ölümlülüğünüzü ve insan hayatının kısalığını ve kırılganlığını hatırlatmayı amaçlar. Bu ilkeyi, özellikle büyük ve hayatınızı değiştirecek kararlar söz konusu olduğunda, hedeflerinizi belirlerken aklınızda bulundurmanız faydalı olabilir.
• Farklı seçenekleri seçmenin sonuçlarını gözünüzde canlandırın. Bu, her olası sonucu nasıl değerlendirdiğinizi ve başardığınızda nasıl hissedeceğinizi daha iyi anlamanıza yardımcı olabilir. Sonuçları ne kadar iyi görselleştirirseniz, bu teknik o kadar iyi işe yarayacaktır.
• Seçim yapmanızı zorlaştıran şeyin ne olduğunu kendinize sorun ve bu sorunu çözmeye çalışın. Örneğin, sorununuz yanlış karar vermekten korkmanızsa, kararınızın geri alınabileceğini kendinize hatırlatarak daha az kaygılı hissedebilirsiniz.
• Kaybedecekleriniz yerine kazanacaklarınıza odaklanın. Bu, bir şeyleri kaçırma korkusu gibi sorunlarla başa çıkmanıza yardımcı olabilir.
• Mümkünse, denemeler yapın. Örneğin, hangi kariyer yolunu izleyeceğinizi merak ediyorsanız, her olası yolda deneyim kazanıp kazanamayacağınıza bakın. Zaten ilgili deneyiminiz varsa, bunlar üzerinde aktif olarak düşünün.
• Sorundan biraz uzaklaşın. Bazen önemli bir karardan uzaklaşmak, yeni bir bakış açısı geliştirmenize ve seçim yapmanızı kolaylaştırmanıza yardımcı olabilir. Sorundan uzak kalmanız gereken süre duruma göre değişecektir, ancak çoğu durumda kısa bir mola veya iyi bir gece uykusu bile çok yardımcı olabilir.( https://effectiviology.com/how-to-make-decisions/)
• Dışarıdan bir bakış açısı edinin. Güvendiğiniz birinden tavsiye istemek, özellikle de bu kararla ilgili deneyimi olan birileri varsa, seçim yapamadığınız zamanlarda çoğu zaman faydalı olabilir.
• Güvendiğiniz birinin sizin adınıza karar vermesine izin verin. Bu, geri bildirim istemenin daha uç bir versiyonudur, ancak kesinlikle kendiniz seçemeyeceğiniz ve sizin için en iyi seçimi yapacak güvendiğiniz birine sahip olduğunuz durumlarda faydalı olabilir.
• Madeni parayı havaya atmak. Madeni parayı havaya atmak veya başka bir rastgele işlem kullanmak, bazen karar vermenize yardımcı olabilir , özellikle de mevcut seçeneklerden hiçbirinin diğerinden önemli ölçüde daha iyi olmadığı açıksa. Dahası, bazı durumlarda, madeni parayı havaya atmak bile sizin için en iyi seçeneği belirlemenize yardımcı olabilir; bu, örneğin iki şey arasında seçim yapmanıza yardımcı olması için madeni parayı havaya attığınızda ve madeni paranın belirli bir tarafa gelmesini umduğunuzda gerçekleşebilir.
Kaynakça
Ashforth, E. B., Rogers, M. K., Pratt, G. M. & Pradies, C. (2014), “Ambivalence in Organizations: A Multilevel Approach”, Organization Science, 25(5): 1453-1478.
Bacanlı, F. (2000). Kararsızlık ölçeğinin geliştirilmesi. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi,
Çavuş, Fedai Mustafa (2008)"Karar Verme, Karar Destek Sistemleri ve Yönetsel Etkinlik." Akademik Bakış Dergisi 15. 1-18
Damasio, A. R. (1996). *Descartes' Error: Emotion, Reason, and the Human Brain*. Putnam.
Dural, G. (2015). Kararsızlık yaşamanın beyin fırtınasında yaratıcılığa etkisi (Yüksek Lisans Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişilmiştir (Tez No: 394967). 2(14), 7-16.
Eren, Erol. (2003). Yönetim ve Organizasyon (6. Baskı). İstanbul: Beta.
Ersever, Ö. H. (1996). Karar verme becerileri kazandırma programının
ve etkileşim grubu deneyiminin üniversite öğrencilerinin karar verme becerileri üzerindeki etkileri. (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Güçray, S. (1998). Bazı kişisel değişkenler, algılanan sosyal destek ve atılganlığın karar verme stilleri ile ilişkisi. Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 2, 9.
Ilgar, Lütfü. (2005). Eğitim Yönetimi, Okul Yönetimi ve Sınıf Yönetimi (3. Baskı). İstanbul: Beta Basım Yayınları
Klaczynski, P. A., Byrnes, J. B., & Jacobs, J. E. (2001). Introduction: Special Issue on decision making. Journal of Applied Developmental Psychology, 22, 225-236.
Koçoğlu, Ercan.(2010) İşletmelerde Yöneticilerin Karar Verme Süreci ve Bu Süreçte Bilişim Sistemlerinin Kullanımı: Ankara İli Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Atılım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara
Kuzgun, Y. (1992). Karar stratejileri ölçeği: geliştirilmesi ve standardizasyonu. VII. ulusal psikoloji kongresi bilimsel çalışmaları. Türk Psikologlar Derneği Yayınları. Ankara.
Kuzgun, Y. (1992). “Karar Stratejileri Ölçeği; Geliştirilmesi ve Standardizasyonu”. VII. Ulusal Psikoloji Kongresi Bilimsel Çalışmaları, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
Kuzgun, Y. (2000). Meslek Danışmanlığı: Kuramlar, Uygulamalar, Nobel Dağıtım, Ankara.
LeDoux, J. E. (2000). Emotion circuits in the brain. *Annual Review of Neuroscience*, 23(1), 155–184.
Miller, E. K., & Cohen, J. D. (2001). An integrative theory of prefrontal cortex function. *Annual Review of Neuroscience*, 24(1), 167–202.
https://seyhanram.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/01/01/111896/dosyalar/2020_0
2/12140122_KARAR_VERME_SUNURAM. pptx
Sardoğan, M. E., Karahan, T. F. ve Kaygusuz, C. (2006). Üniversite öğrencilerinin kullandığı kararsızlık stratejilerinin problem çözme becerisi, cinsiyet, sınıf düzeyi ve fakülte türüne göre incelenmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(1) ,78-97. Erişim adresi:
http://dergipark.ulakbim.gov.tr/mersinefd/article/view/5000002963/5000003465
Schultz, W. (2002). Getting formal with dopamine and reward. *Neuron*, 36(2), 241–263.
Temur, Ö. F.(2012). Öğretmen Algılarına Göre Yöneticilerin Karar Verme Stillerinin Öğretmenlerin Örgütsel Bağlılığına Etkisi: Rize İli Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Rize
Yılmaz, A. (2009). İlköğretim sekizinci sınıf öğrencilerinin anne baba tutumları ile kararsızlık düzeyleri arasındaki ilişki (Yüksek Lisans Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanında erişildi (Tez No: 239229)
Karar verme TDK’ ya göre bir sorunu karara bağlamak, kararlaştırmak olarak tanımlanmıştır. Yani karar verme, olması muhtemel olasılıklardan birini seçme işlemi olarak tanımlanabilir. Kuzgun (1993) karar vermeyi: “bir ihtiyacı gidereceği düşünülen bir objeye götürecek birden fazla yol olduğu zaman, yaşanan sıkıntıyı giderici bir yöneliş” olarak tanımlamaktadır. Güçray (1998), karar vermeyi: “bir ihtiyaç durumunda bu ihtiyacı karşılamak amacıyla mevcut seçeneklerden duruma en uygun olanın seçilmesi” olarak tanımlamaktadır. Klaczynski, Byrnes ve Jacobs (2001), karar vermeyi: “kişinin o andaki durumu ile hedeflediği durum arasındaki çelişkiyi fark etmesi ile başlayan bir süreç” olarak tanımlamaktadır.
Bir yaşantı ya da problem karşısında karar verme durumunda olan bireyler; sezgilerine dayanma, karar vermeyi erteleme, kaderci davranma, karar üzerinde aşırı düşünme ve zaman kaybetme, vereceği kararla ilgili sorumluluk ve risk almaktan kaçınma gibi stratejileri
kullanabilmektedirler.(Bowman, 1992).
Kuzgun’a (2000) göre karar verme davranışının ortaya çıkabilmesi için üç
koşulun bulunması gerekmektedir:
1. Karar verme ihtiyacını ortaya çıkaran bir güçlülüğün varlığı ve bu güçlüğün birey tarafından hissedilmesi,
2. Güçlüğü giderecek birden fazla seçeneğin bulunması,
3. Bireyin seçeneklerden birine yönelme özgürlüğüne sahip olması. (akt. Deveci 2011).
Kararsızlık (ambivalence), herhangi bir objeye karşı aynı anda hem pozitif hem de negatif eğilime sahip olma durumudur. (Ashforth vd., 2014).
Bireyin karar verme sürecinde seçenekler arasında bocalaması ya da verdiği kararları sık sık değiştirmesi ve bir türlü kesinleştirememesi, bireyin kararsızlık tutumu yaşamasını göstermektedir. Karar verme sürecinde, kararsızlık yaşayan bireyler aslında kendisi için en uygun kararı verme çabası içerisindedir. Bu nedenle ilk verdikleri karar uygun olmadığında, birey tekrar farklı karar verme eğilimi göstermektedir .
Kararsızlık; bireyin verilen kararda her an değişiklik göstermesi ve her zaman vermiş olduğu karardan hoşnut olmama durumudur. Kararsızlık, verdiği kararı hemen değiştirmek isteme, hiçbir karardan hoşnut olmama durumu olarak tanımlanmaktadır. (Kuzgun, 1992).
Kararsızlık kavramını açıklamaya çalışan araştırmacıların savlarından biri kararsızlık davranışının varlığı ile ilgili iki farklı görüşün bulunduğu yönünde olduğu söylenebilir. Bunlardan birinin kararsızlığın bir mizaç olarak doğuştan geldiğini savunduğu diğerinin ise yaşantılar sonucu öğrenildiği yönünde olduğu görülmektedir. (Dural, 2015). Vennum ve Fincham (2011) ise kararsızlığı kişinin var olan seçeneklerini bir irade ve bilinçli bir yönelim ile değerlendiremediği bir olgu olarak değerlendirmekte ve savuşturma davranışı olarak tanımlamaktadır.
Kararsızlığın Belirtileri
Kararsızlığın belirtileri, bireyin günlük yaşamını etkileyebilir ve genellikle şunları içerir:
• Sürekli tereddüt ve karar verememe
• Basit kararları bile almakta zorlanma
• Karar verme sürecinde artan endişe ve stres
• Kararların ertelenmesi veya başkalarına bırakılması
Kararsızlığın Etkileri
Psikolojik Etkiler
Kararsızlık, bireyin psikolojik sağlığını olumsuz etkileyebilir. Sürekli olarak karar verememek, anksiyete ve depresyon gibi psikolojik sorunlara yol açabilir. Ayrıca, bireyin kendine olan güvenini sarsarak, daha fazla kararsızlığa neden olabilir.
Hayat Kalitesi Üzerindeki Etkiler
Kararsızlık, bireyin hayat kalitesini de düşürebilir. Önemli kararları alamamak, kariyer fırsatlarını kaçırmaya veya kişisel ilişkilerde sorunlar yaşamaya neden olabilir. Kararsızlık, bireyin yaşamını genel olarak daha stresli ve karmaşık hale getirebilir.
Kararsızlığı etkileyen konular arasında;
- Özgüven eksikliği,
- Seçenekler arasından seçim yapamama,
- Neyin, hangisinin önemli olduğuna karar verememe,
- Ayrıntıya takılıp kalma,
- Kararı karşıdakinin vermesini bekleme,
- Karşıdakinin kıramama,
- ‘Hayır’ diyememe,
- Bilgi sahibi olmadığı bir konuyla karşı karşıya olma,
- Karşıdakinin baskın tutumu,
- Her türlü kararın olumsuz sonuçlar içermesi sayılabilir
Bacanlı, geliştirmiş olduğu kararsızlık ölçeğine dayalı olarak üç farklı türde kararsızlık durumundan bahsetmiştir
.1. Araştırıcı Kararsızlık
Bacanlı, geliştirmiş olduğu kararsızlık ölçeğine dayalı olarak üç farklı türde kararsızlık durumundan bahsetmiştir. Bunlardan birincisi seçenekler arasından elemeler yapma esnasında ayrıntılar üzerinde çok fazla durma, durum hakkında bilgi toplamaya çok fazla zaman ayırma, kararı kesinleştirmede çok sıkıntı çekme, seçim yapıp vazgeçme gibi özellikler ile tanımladığı araştırıcı kararsızlık durumudur.
.2. Aceleci Kararsızlık
Bacanlı, birinci kategorideki özelliklerin hilafına özellikler gösteren kararsızlık durumunu aceleci kararsızlık olarak isimlendirmiştir. Bu tip kararsızlık durumu sergileyen bireylerin temel ifadeleri “karar verirken uzun uzun düşünmek yerine hemen karar veririm olmazsa da değiştiririm”, “seçenekler hakkında araştırma yapmak bana zor geldiğinden o anda hoşuma ne giderse onu yaparım, olmazsa da değiştiririm” şeklindedir. Burada hemen karar vererek karar durumundan krutulmak sonra tekrar karar almak gibi özellikler vardır.
3. Kronik kararsızlık
Sürekli olarak karar verme durumları ile karşılaştıklarında somatik belirtiler gösteren, sorumluluğu başkasına devretmek arzusunda olan, karar vermekten kaçınma isteğinde olan bireyler için kronik kararsızlık sınıflaması yapılmıştır. Kronik kararsızlık ile ilgili olarak muhtelif kişilik problemleri ile olabileceği düşünülmüş ve uzun süreli psikoterapiler önerilmiştir.(Bacanlı;2000)
Literatür incelendiğinde bir diğer tür : Arada kalmışlık:
Yaklaşma-yaklaşma, kaçınma-kaçınma çatışmalarına bağlı gelişen kararsızlık: Temel çatışma türlerinden olan yaklaşma-yaklaşma ve kaçınma-kaçınma çatışmaları genel olarak benzer dinamiklere sahip iki çatışma durumudur. Birincisinde öznenin olumlu nitelikteki iki farklı amacı birbiriyle çatışma halindedir. İkincisinde öznenin olumsuz kabul ettiği iki farklı seçenekten birini tercih etmesinin gerekliliği söz konusudur. İlkinde olumlular arasında ikincisinde olumsuzlar arasında tercihini belirleyemez. Çatışma çözülemez ve devamlı hale gelir. Özne arada kalmış olmakla kararsızlık durumunun içine sürüklenmiştir.
Aceleci ve araştırıcı kararsızlık davranışını kız ve erkeklerin benzer seviyede kullandıkları, karar verme ile yüzleşmekten kaçındıkları, seçenekleri etkin bir şekilde değerlendirip faydalı veriler toplama konusunda kaygı duydukları, çoğunlukla da verdikleri kararlardan vazgeçtikleri araştırmalarda belirtilmektedir. (Sardoğan, 2006). Bireylerin karar verme durumunda aceleci ya da araştırıcı kararsızlık stratejisini kullanması, bu stratejiyi benimsemiş aile üyelerini model aldıklarından dolayı olabileceği de ifade edilmektedir (Yılmaz, 2009). Böylece kız ya da erkek cinsiyet ayrımı olmaksızın bireyin aile örnekleminin bireyde kararsızlık stratejisinin tanımlanmasında etkili bir faktör olabileceği söylenebilir.
Şimdiye değin bireysel karar –kararsızlık süreçlerinden söz ettik. Örgütsel düzeyde de karar kararsızlık yaşanabilir.
Karar verme olgusu sadece insanlar tarafından değil aynı zamanda kurumlar tarafından da sıklıkla uygulanmaktadır. Eğer kararı bir kişi veriyorsa kararın ortaya çıkardığı sonuçlar s adece kişiyi ilgilendirmektedir. Fakat kurumsal açıdan ele alındığında yöneticilerin aldıkları kararlar bütün kurumsal yapıyı, kurum kapsamında var olan diğer birey ve grupları da etkilemektedir (Çavuş, 2008).
Örgütesel düzeyde karar verir iken ,karar verilecek konuyu etkileyen değişkenlerin çokluğu sorunu ve süreci belirsizleştirir. Yöneticilerin tüm alternatiflerin ve gerçeklerin bilindiği ve net bir eylem planı çizilebilecek sorunlarla nadiren karşılaşırlar, (Schermerhorn, 2014: 93 muğlaklık ne kadar artarsa eylemde başarısızlık olasılığı da o derecede artacaktır. (Daft, 1991: 182). Tüm bu değişkenleri düşündüğümüzde karar durumlarını dört kategoride inceleyebiliriz: (Eren, 2003: 187).
▪ Belirlilik; karar vermek için ihtiyaç duyulan tüm bilgilerin erişebilir olduğu durumlardır. Bilgilerin değişme olasılığı çok düşüktür.
▪ Risklilik; karar vermek için tüm bilgiye olmasa da yeterli miktarda bilgiye ulaşılabilen ortamlardır. Bilgilerin zaman içinde güncellenme olasılığı yüksektir. Bu nedenle alınan kararlar sık sık güncelleştirilmeli ve gözden geçirilmelidir.
▪ Belirsizlik; karar vermede hangi amaçların elde edileceği bellidir fakat bu amaçlara ulaşmak için gerekli bilgilere erişimin zor olduğu ortamlardır.
▪ Muğlaklık; karar vermede hem çözülecek sorunun hem de elde edilecek amaçların belirsiz olduğu ortamlardır.
Böyle bir kararın isabetli olabilmesi için dikkat edilmesi gereken konular (Ilgar, 2005)
Bilimsellik esasına uyulması
Örgütsel amaçların gözetilmesi
Anlaşılır ve basit olması
Yavaşlıktan kaçınılması
Hukuka uygun olması
Örgüt çalışanlarının dikkate alınması gereklidir.
Yöneticiler karar verme durumunda kaldıklarında çözüm alternatifini belirlemek için etiksel anlamda şu sorular üzerinden hareket ederler:
Hangi eylem en az zararı ve en yüksek faydayı sağlar?
Hangi alternatif çözüm, paydaşların haklarını en iyi şekilde korur?
Hangi eylem, işletmenin ve toplumun amaçlarına en uygun olanıdır?
İşletmenin rekabetçi, finansal ve politik gücüne göre en uygun eylem hangisidir?
Karar verme sürecinin temel özelliklerini aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür;
• Psikolojik ve maddi boyutlarının güç olması,
• Finansal yükü olması,
• Etkinlik ve akla dayanması,
• En az bir yeterlik ve serbestiye dayanması,
• Geleceğe yönelik olması ve geleceği öngörme kaygısı taşıması,
• Belli bir zamanda sonuçlanma zorunluluğu olması,
• Belli bir plan kapsamında meydana gelmesi ve öngörüye dayanması,
• Alternatif bir takım giderler ortaya çıkarması,
• Bir problem çözme süreci özelliğinde olması (Koçoğlu, 2010)
Literatürde karar verme sürecinde yararlanılan stratejiler aşağıdaki gibi ifade edilmiştir;
Düşüncesizce karar vermek: Alınacak olan kararın getirilerini çok fazla incelemeden kararı uygulamak anlamına gelmektedir. Bu karar verme modelinde karar verici “önce kararı vereyim, sonra gerisini düşünürüm” şeklinde bir psikolojik yapıyla karar verme eylemini yapar.
Mücadele ederek karar vermek: Bu karar verme türünde karar verici öncelikle sorunu belirler ve sorunun tüm boyutlarını analiz eder. Soruna yönelik yeteri kadar bilgiyi edinmeye çalışır ve kafasında belirlediği alternatifleri en iyi şekilde kullanmaya çalışır. Bu karar verme türünü kullanan insanların karşılaşacakları en önemli sorun zamanla ortaya koymaya çalıştıkları alternatifler arasında kaybolup sağlıklı karar alamamalarıdır.
Planlı karar vermek: Bu karar alma türünde karar vericiler hem duyguları hem de mantıkları ile beraber hareket etmeye çalışırlar. Bu karar verme türünü kullanan kişilerde “ben kaderimin kaptanıyım, geleceğimden de ben sorumluyum” fikri egemendir. (Temur, 2012: 39).
Etkili Karar Verme Süreci
Karar verilmesi gereken durumun farkına varma
Birey karar vereceği durumu algılamadığında karar verme sürecine başlayamaz
Karar verilmesi gereken durumun tanımlanması
Karar verilecek durum kabul edilerek bu durumun özellikleri belirlenir.
Seçenekler oluşturma
Karar verilecek durumun çözülmesine yönelik seçenekler oluşturulur.
Oluşturulan seçenekleri değerlendirme
Birey oluşturduğu seçenekler ile ilgili detaylı bir değerlendirme yaparak bu seçeneklerin olası sonuçlarını ele alır.
Seçeneklerin elenmesi
Birey seçenekler ile ilgili yaptığı değerlendirmelerin sonucuna göre seçenekleri azaltır.
Karar verme
Birey elenen seçeneklerin ardından duruma yönelik en uygun seçeneği uygulamaya yönelir.
Verilen kararın uygulamaya koyulması
Kararın sonuçlarını değerlendirme
Verilen kararın sonuçları değerlendirilir.
Gerektiğinde yeniden karar verme
Kararın sonuçları olumlu olmadığında yeni seçenekler ele alınabilir.
Karar Vermede Beynin Rolü
Karar verme yalnızca duygusal bir işlem değil aynı zamanda biyolojik de bir süreçtir. İnsan beyni, çevresel bilgileri algılar, değerlendirir, çeşitli olasılıkları tartar ve en uygun tepkiyi oluşturur. Bu süreç birçok beyin bölgesinin ve nörotransmitter sisteminin eş zamanlı ve karmaşık etkileşimiyle yürütülmektedir.
Karar verme sürecinin en kritik beyin yapısı prefrontal korteks olarak bilinmektedir. Özellikle dorsolateral prefrontal korteks, karar verirken plan yapma, strateji geliştirme, dikkat sürdürme ve olasılık hesaplama gibi bilişsel işlevlerden sorumlu olmaktadır.(Miller, & Cohen,2001). Bu bölge, yavaş ve analitik düşünme süreçlerinde baskın olarak çalışmaktadır. Rasyonel kararlar beynin bu bölgesinde gerçekleşmektedir.
Ventromedial prefrontal korteks ise duygularla bütünleşmiş kararların oluşmasında önemli rol oynamaktadır. Somatik işaretleyici hipoteze göre, bu bölge geçmişte yaşanan olumlu veya olumsuz deneyimleri bedensel iz olarak kodlamakta ve karar sürecinde bu duygusal izleri devreye sokarak seçenekleri daha hızlı değerlendirmeyi sağlamaktadır.(Damasio,1996). Duygusal kararlar beynin bu bölgesinde gerçekleşmektedir.
Karar verme sürecinde beynin devreye giren bir başka bölgesi ise amigdaladır. Amigdala özellikle korku, tehdit algısı ve belirsizlikle ilgili duygusal değerlendirmelerde önemli rol oynamaktadır. Riskli ve belirsiz durumlarda aktifleşen amigdala, bireyin savunma davranışlarını başlatmasında etkili olmaktadır.(LeDoux,; 2000).
Duygusal uyarıların yüksel olduğu anlarda, amigdalanın baskınlığı artmakta ve prefrontal korteksin mantıklı değerlendirme süreci zayıflamaktadır. Bu da kararların duygusal değerlendirilmesine sebep olabilmektedir. Özellikle kaygı bozukluğu olan kişilerde gözüken bu durum, rasyonel analiz sürecinin bastırılmasına ve kaçınma temelli duygusal kararların alınmasına sebep olabilmektedir.
Striatum, özellikle ödül beklentisine dayalı karar süreçlerinde önemli rol almaktadır. Bu bölge dopamin sisteminin merkezinde yer almakta ve öğrenilmiş ödül örüntülerine dayanarak kişinin davranışlarını şekillendirmektedir.(Schultz;2002).Bu sistem sayesinde insanlar geçmişte ödüllendirildikleri davranışları tekrar etme eğilimi göstermektedirler. Bu da alışkanlık temelli karar verme sürecini açıklamaktadır.
Dopamin, motivasyon, ödül beklentisi ve öğrenme süreçlerinde rol alan temel bir nörotransmitterdır. Dopaminerjik devreler özellikle mesolimbik yolda yoğun olarak aktif olmakta ve insanın hangi seçeneğin daha ödüllendirici olduğunu tahmin etmesinde aktif rol almaktadır. Yüksek dopamin aktivitesi kısa vadeli ödülleri daha çekici hale getirmektedir ve düşük dopamin düzeyi ise motivasyon kaybı ve kararsızlık gibi etkiler ile gözükmektedir. (https://www.hiwellapp.com/blog/karar-verme-sureci)
KARARSIZLIKLA NASIL BAŞA ÇIKARIZ?
Kararsızlıkla başa çıkmak için aşağıdaki etkili önerileri uygulayın.
*Kaygıyı Görünür Kılın
Kararsızlık, temelinde kaygı ve endişe duygusunu barındırır. Öncelikli olarak bakılacak nokta, karar vermeyi engelleyen duygunun ne olduğu ve ne gibi sonuçlar doğuracağıdır. Kaygıyı meydana getiren sebepleri bulmak ve bunların farkında olmak karar vermemizi kolaylaştırabilir. Endişenin kaynağı bulunduğu takdirde, aslında hangi seçeneğin bize daha yakın olduğunu bulmamız da kolaylaşır.
*Fikirlerinizi Netleştirin
İsteklerinizi ve duygularınızı ön planda tutarak karar verilecek durumu tekrardan değerlendirin. Kritik bir karar alınacak ise kendinize iki seçeneğin olumlu ve olumsuz taraflarını gösterecek bir liste oluşturabilirsiniz. Hangi seçeneğe daha yakınım? veya hangi seçeneği eleyebilirim? sorularına, bu yolla cevap bulabilirsiniz. Yazarak düşüncelerinizi netleştirmiş olacaksınız. Örneğin, iki iş arasında seçim yapacağınızı düşünelim. Maaş, çalışma saati, iş ortamı ve konumuna göre sizin için önemli olan kriterleri not edip karşılaştırabilirsiniz.
*Sonuçları Gözden Geçirin
Karar vermeyi sorun olarak görmek kişide stres yaratır. Bu stresin altından kalkmak için seçeneklerin uzun vadede artı ve eksilerini düşünmekte yarar vardır. Bu kararın bana faydası veya zararı nedir? İleride ne gibi sonuçlar ile karşılaşacağım? Vereceğim karar ileriye dönük hedeflerim ile uyuşuyor mu? gibi sorular kişinin karar verilecek konuda ne gibi durumlar ile karşılaşacağını önceden bilmesini sağlar. Böylelikle, bir problem ile karşılaşılsa bile çözüm yollarını önceden haritalandırmış olursunuz.
ZOR KARARLAR NASIL ALINIR?
Zor bir karar verme zamanı geldiğinde, diğer kararlarla başa çıkarken yaptığınız gibi, doğru bir karar verme süreci yürüterek bu kararla da başa çıkmaya çalışmalısınız. Ancak, hala karar veremediğiniz bir durumdaysanız, kullanabileceğiniz çeşitli teknikler vardır:
• Somut gerçeklere odaklanın. Mevcut tüm bilgiler ve varsayımsal senaryolar arasında kaybolduğunuzu hissediyorsanız, bunların çoğunu dışarıda bırakmaya çalışın ve yalnızca bildiğiniz en temel, tartışılmaz gerçeklere odaklanın.
• Karar verme yardımcısı kullanın. Kullanabileceğiniz yaygın yardımcılar arasında, mevcut seçeneklerin her birinin avantaj ve dezavantajlarını özetlediğiniz bir artılar-eksiler listesi , mevcut seçeneklerin niteliklerini ve sonuçlarını sistematik olarak analiz edip sıraladığınız bir karar matrisi ve her seçimin yol açacağı takip seçeneklerini ve sonuçları haritaladığınız bir karar ağacı bulunur.
• Zayıf seçenekleri eleyin. Mevcut seçeneklerden hangisinin en iyi olduğundan emin olmasanız bile, hangi seçeneklerin açıkça daha zayıf olduğunu anlayabilir ve ardından kararı bir bütün olarak değerlendirmeyi kolaylaştırmak için onları eleyebilirsiniz. Bunu yaparken, oyun teorisindeki baskın ve baskın stratejiler kavramını anlamanıza yardımcı olabileceğini unutmayın.( https://effectiviology.com/how-to-make-decisions/)
• Karar çiftleri oluşturun . Birden fazla seçeneği birbiriyle karşılaştırmakta zorlanıyorsanız, iki seçenek kümesi arasında karar çiftleri oluşturmayı deneyin ve tüm alternatiflerinizi daraltmak için bu çiftlerin her birindeki en iyi seçeneği seçin.
• İkincil faktörlere bakın. Önemsediğiniz birincil faktörlere dayanarak birden fazla seçenek arasında seçim yapamıyorsanız, ikincil faktörlere bakmayı deneyin. Örneğin, maaş ve işin ne kadar ilgi çekici olduğu gibi faktörlere dayanarak iki iş arasında karar veremiyorsanız, işe gidiş geliş şekli gibi daha önce düşünmediğiniz faktörlere bakmayı deneyin.
• Belirli seçeneklerin aynı seviyede olduğunu kabul edin . Farklı seçenekler aynı seviyede olduğunda , birbirlerinden belirgin şekilde farklı olsalar bile değer açısından benzer oldukları anlamına gelir. Belirli seçeneklerin aynı seviyede olduğunu kabul etmek, her seçeneğin diğerlerinden farklı olacağını ve bu nedenle aynı dar ölçütlere dayanarak doğrudan karşılaştırılamayacağını içselleştirmenize yardımcı olarak zor kararlar almanıza yardımcı olabilir.
• Hedeflerinizi ve önceliklerinizi sorgulayın. Örneğin, bir iş daha fazla prestij sunarken, diğeri tutkuyla bağlı olduğunuz bir alanda çalışma fırsatı sunduğu için işler arasında seçim yapmakta zorlanıyorsanız, kendinize neden prestije önem verdiğinizi sorun.
• 'Memento mori' ilkesini uygulayın. Memento mori, "öleceğini hatırla" anlamına gelen Latince bir deyimdir. Size kendi ölümlülüğünüzü ve insan hayatının kısalığını ve kırılganlığını hatırlatmayı amaçlar. Bu ilkeyi, özellikle büyük ve hayatınızı değiştirecek kararlar söz konusu olduğunda, hedeflerinizi belirlerken aklınızda bulundurmanız faydalı olabilir.
• Farklı seçenekleri seçmenin sonuçlarını gözünüzde canlandırın. Bu, her olası sonucu nasıl değerlendirdiğinizi ve başardığınızda nasıl hissedeceğinizi daha iyi anlamanıza yardımcı olabilir. Sonuçları ne kadar iyi görselleştirirseniz, bu teknik o kadar iyi işe yarayacaktır.
• Seçim yapmanızı zorlaştıran şeyin ne olduğunu kendinize sorun ve bu sorunu çözmeye çalışın. Örneğin, sorununuz yanlış karar vermekten korkmanızsa, kararınızın geri alınabileceğini kendinize hatırlatarak daha az kaygılı hissedebilirsiniz.
• Kaybedecekleriniz yerine kazanacaklarınıza odaklanın. Bu, bir şeyleri kaçırma korkusu gibi sorunlarla başa çıkmanıza yardımcı olabilir.
• Mümkünse, denemeler yapın. Örneğin, hangi kariyer yolunu izleyeceğinizi merak ediyorsanız, her olası yolda deneyim kazanıp kazanamayacağınıza bakın. Zaten ilgili deneyiminiz varsa, bunlar üzerinde aktif olarak düşünün.
• Sorundan biraz uzaklaşın. Bazen önemli bir karardan uzaklaşmak, yeni bir bakış açısı geliştirmenize ve seçim yapmanızı kolaylaştırmanıza yardımcı olabilir. Sorundan uzak kalmanız gereken süre duruma göre değişecektir, ancak çoğu durumda kısa bir mola veya iyi bir gece uykusu bile çok yardımcı olabilir.( https://effectiviology.com/how-to-make-decisions/)
• Dışarıdan bir bakış açısı edinin. Güvendiğiniz birinden tavsiye istemek, özellikle de bu kararla ilgili deneyimi olan birileri varsa, seçim yapamadığınız zamanlarda çoğu zaman faydalı olabilir.
• Güvendiğiniz birinin sizin adınıza karar vermesine izin verin. Bu, geri bildirim istemenin daha uç bir versiyonudur, ancak kesinlikle kendiniz seçemeyeceğiniz ve sizin için en iyi seçimi yapacak güvendiğiniz birine sahip olduğunuz durumlarda faydalı olabilir.
• Madeni parayı havaya atmak. Madeni parayı havaya atmak veya başka bir rastgele işlem kullanmak, bazen karar vermenize yardımcı olabilir , özellikle de mevcut seçeneklerden hiçbirinin diğerinden önemli ölçüde daha iyi olmadığı açıksa. Dahası, bazı durumlarda, madeni parayı havaya atmak bile sizin için en iyi seçeneği belirlemenize yardımcı olabilir; bu, örneğin iki şey arasında seçim yapmanıza yardımcı olması için madeni parayı havaya attığınızda ve madeni paranın belirli bir tarafa gelmesini umduğunuzda gerçekleşebilir.
Kaynakça
Ashforth, E. B., Rogers, M. K., Pratt, G. M. & Pradies, C. (2014), “Ambivalence in Organizations: A Multilevel Approach”, Organization Science, 25(5): 1453-1478.
Bacanlı, F. (2000). Kararsızlık ölçeğinin geliştirilmesi. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi,
Çavuş, Fedai Mustafa (2008)"Karar Verme, Karar Destek Sistemleri ve Yönetsel Etkinlik." Akademik Bakış Dergisi 15. 1-18
Damasio, A. R. (1996). *Descartes' Error: Emotion, Reason, and the Human Brain*. Putnam.
Dural, G. (2015). Kararsızlık yaşamanın beyin fırtınasında yaratıcılığa etkisi (Yüksek Lisans Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişilmiştir (Tez No: 394967). 2(14), 7-16.
Eren, Erol. (2003). Yönetim ve Organizasyon (6. Baskı). İstanbul: Beta.
Ersever, Ö. H. (1996). Karar verme becerileri kazandırma programının
ve etkileşim grubu deneyiminin üniversite öğrencilerinin karar verme becerileri üzerindeki etkileri. (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Güçray, S. (1998). Bazı kişisel değişkenler, algılanan sosyal destek ve atılganlığın karar verme stilleri ile ilişkisi. Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 2, 9.
Ilgar, Lütfü. (2005). Eğitim Yönetimi, Okul Yönetimi ve Sınıf Yönetimi (3. Baskı). İstanbul: Beta Basım Yayınları
Klaczynski, P. A., Byrnes, J. B., & Jacobs, J. E. (2001). Introduction: Special Issue on decision making. Journal of Applied Developmental Psychology, 22, 225-236.
Koçoğlu, Ercan.(2010) İşletmelerde Yöneticilerin Karar Verme Süreci ve Bu Süreçte Bilişim Sistemlerinin Kullanımı: Ankara İli Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Atılım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara
Kuzgun, Y. (1992). Karar stratejileri ölçeği: geliştirilmesi ve standardizasyonu. VII. ulusal psikoloji kongresi bilimsel çalışmaları. Türk Psikologlar Derneği Yayınları. Ankara.
Kuzgun, Y. (1992). “Karar Stratejileri Ölçeği; Geliştirilmesi ve Standardizasyonu”. VII. Ulusal Psikoloji Kongresi Bilimsel Çalışmaları, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
Kuzgun, Y. (2000). Meslek Danışmanlığı: Kuramlar, Uygulamalar, Nobel Dağıtım, Ankara.
LeDoux, J. E. (2000). Emotion circuits in the brain. *Annual Review of Neuroscience*, 23(1), 155–184.
Miller, E. K., & Cohen, J. D. (2001). An integrative theory of prefrontal cortex function. *Annual Review of Neuroscience*, 24(1), 167–202.
https://seyhanram.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/01/01/111896/dosyalar/2020_0
2/12140122_KARAR_VERME_SUNURAM. pptx
Sardoğan, M. E., Karahan, T. F. ve Kaygusuz, C. (2006). Üniversite öğrencilerinin kullandığı kararsızlık stratejilerinin problem çözme becerisi, cinsiyet, sınıf düzeyi ve fakülte türüne göre incelenmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(1) ,78-97. Erişim adresi:
http://dergipark.ulakbim.gov.tr/mersinefd/article/view/5000002963/5000003465
Schultz, W. (2002). Getting formal with dopamine and reward. *Neuron*, 36(2), 241–263.
Temur, Ö. F.(2012). Öğretmen Algılarına Göre Yöneticilerin Karar Verme Stillerinin Öğretmenlerin Örgütsel Bağlılığına Etkisi: Rize İli Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Rize
Yılmaz, A. (2009). İlköğretim sekizinci sınıf öğrencilerinin anne baba tutumları ile kararsızlık düzeyleri arasındaki ilişki (Yüksek Lisans Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanında erişildi (Tez No: 239229)
|
Yazan
|
Bu makaleden alıntı yapmak
için alıntı yapılan yazıya aşağıdaki ibare eklenmelidir: "Kararsızlık Türleri ve Zor Kararlarla Başaçıkma" başlıklı makalenin tüm hakları yazarı Uzm.Psk.Dnş.Banu BEYAZ'e aittir ve makale, yazarı tarafından TavsiyeEdiyorum.com (http://www.tavsiyeediyorum.com) kütüphanesinde yayınlanmıştır. Bu ibare eklenmek şartıyla, makaleden Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa uygun kısa alıntılar yapılabilir, ancak Uzm.Psk.Dnş.Banu BEYAZ'ın izni olmaksızın makalenin tamamı başka bir mecraya kopyalanamaz veya başka yerde yayınlanamaz. |
1 Beğeni 
Yazan Uzman
|
| Makale Kütüphanemizden | ||||
|
Sitemizde yer alan döküman ve yazılar uzman üyelerimiz tarafından hazırlanmış ve pek çoğu bilimsel düzeyde yapılmış çalışmalar olduğundan güvenilir mahiyette eserlerdir. Bununla birlikte TavsiyeEdiyorum.com sitesi ve çalışma sahipleri, yazıların içerdiği bilgilerin güvenilirliği veya güncelliği konusunda hukuki bir güvence vermezler. Sitemizde yayınlanan yazılar bilgi amaçlı kaleme alınmış ve profesyonellere yönelik olarak
hazırlanmıştır. Site ziyaretçilerimizin o meslekle ilgili bir uzmanla görüşmeden, yazı içindeki bilgileri kendi başlarına kullanmamaları gerekmektedir. Yazıların telif hakkı tamamen yazarlarına aittir, eserler sahiplerinin muvaffakatı olmadan hiçbir suretle çoğaltılamaz, başka bir
yerde kullanılamaz, kopyala yapıştır yöntemiyle başka mecralara aktarılamaz. Sitemizde yer alan herhangi bir yazı başkasına ait telif haklarını ihlal ediyor, intihal içeriyor veya yazarın mensubu bulunduğu mesleğin meslek için etik kurallarına aykırılıklar taşıyorsa, yazının kaldırılabilmesi için site yönetimimize bilgi verilmelidir.
